Uppruni ISIS: Afkvæmi haturs og draums um samstöðu

Hermenn ISIS hafa nú haldið svæði á stærð við Ísland mán­uðum saman. Eftir að hafa sprottið sem skratt­inn úr sauða­leggnum síð­asta vor hafa þau valdið usla um allan heim, en upp­runi sam­tak­anna á sér djúpar og sér­kenni­legar rætur. Þær liggja í til­raunum Banda­ríkj­anna til að hafa stjórn á Mið­aust­ur­löndum og halda flæði olíu til iðn­ríkja gang­andi. Þær til­raunir hafa leitt til gegnd­ar­lausra íhlut­ana og ótrú­legra óvin­sælda Banda­ríkj­anna í Mið­aust­ur­löndum, sem eftir arab­íska vorið hafa komið harka­lega í bakið á þeim.

Sagan er þvæld og torskilin og á sér ekk­ert eig­in­legt upp­haf. Í henni má þó finna marga upp­lýsandi og áhuga­verða, jafn­vel súr­r­eal­íska, kafla. Í þess­ari grein verða nokkrir þeirra raktir. Allir varpa þeir að sínu leyti ljósi á upp­gang og stefnu Íslamska rík­is­ins í Írak og Sýrlandi.

Draumur um sameiginlegt veldi múslima

Árið 1948 kom egypskur her­maður heim úr stríði við Ísrael. Hann hét Gamal Abdel Nasser. Hann þoldi ekki kóng­inn, stétta­skipt­ing­una og spill­ing­una í heima­landi sínu og því síður evr­ópsku heims­veldin sem ráðsk­uð­ust með Mið­aust­ur­lönd. Í stríð­inu, meðan hann beið af sér sprengjuregn Ísraela, hóf hann skrif bók­ar­innar Heim­speki bylt­ing­ar­innar og leit­aði sér lið­sinnis meðal her­for­ingja fyrir mögu­legt valda­rán.

Í Heim­speki bylt­ing­ar­innar lýsti Nasser meðal ann­ars draum­sýn sinni um sam­eig­in­legt veldi múslima: „Þegar ég hug­leiði þessi hund­ruð millj­óna múslima, steypt í heild af sam­eig­in­legri trú, verð ég sífellt með­vit­aðri um mögu­leg afrek sem sam­vinna þeirra gæti náð.“ Þeir þyrftu bara að hrista af sér heims­veldin og taka höndum saman.

Þessi hug­mynda­fræði var vini hans, Sayyid Qutb, vel að skapi. Qutb var hátt­settur í Múslim­ska bræðra­lag­inu og afkasta­mik­ill rit­höf­undur. Álit hans á vest­rænni, sér­stak­lega banda­rískri, sið­menn­ingu var lítið. Hann von­að­ist eftir íslamskri bylt­ingu sem myndi koma á fót sharía-lögum og breiða íslam um heim­inn með vopna­valdi. Hann von­að­ist líka til þess að Nasser yrði leið­togi þeirrar bylt­ingar.

Nasser tekur völdin

Nasser Átti sér draum um að sam­eina múslíma­ríki.

Nasser hafði þó aðrar hug­myndir. Á laun áform­aði hann að not­færa sér vin­sældir Múslim­ska bræðra­lags­ins í bylt­ing­unni, enda var það stærsta fjölda­hreyf­ing lands­ins. Að henni lok­inni skyldi bræðra­lag­inu svo haldið í skefjum. Árið 1952 tók Nasser völdin, fyrst í egypska hernum og svo í land­inu öllu. Póli­tískum föngum kóngs­ins var sleppt, en fang­elsin strax fyllt aftur af vinstrisinnum. Svo var mið­inu beint að Múslim­ska bræðra­lag­inu.

Spenna milli þess og yfir­valda hafði auk­ist hratt og Qutb, ásamt bræðra­lag­inu, taldi sig svik­inn af stefnu stjórn­valda. Árið 1954 freist­aði það þess að láta skjóta Nasser meðan hann flutti ræðu í Alex­andríu. Skotin geig­uðu og Nasser sagði áhorf­end­unum að þeir hefðu ekk­ert að ótt­ast ef hann dæji. „Ef Gamal Abdel Nasser deyr, þá verðið þið öll Gamal Abdel Nasser,“ þrum­aði hann, en ræð­unni var útvarpað í beinni um alla Arabíu. „Gamal Abdel Nasser er af ykkur kom­inn og fyrir ykkur og er til­bú­inn að fórna sér fyrir þjóð­ina!“

Nasser herti eftir þetta tök sín á Egypta­landi. Þúsundum með­lima bræðra­lags­ins var nú safnað í fang­elsi lands­ins og sumir þeirra drepnir. Sayyid Qutb var hand­tek­inn og pynt­aður árum saman. Loks var hann hengdur árið 1966. Múslim­ska bræðra­lagið for­hert­ist gagn­vart yfir­völdum. Á meðan juk­ust vin­sældir Nasser meðal Araba sífellt. Hans helstu feil­spor voru hrapal­legt tap í stríði við Ísrael og inn­rás hans í Jemen, sem hefur verið kölluð „Víetnam­stríð Egypta‟. Hann bauð þó Vest­ur­löndum byrg­inn og fjöldi Araba þráði sam­ein­ingu múslima undir hans stjórn. Þegar Nasser dó 52 ára og var jarð­settur í Nasr-mosk­unni í Kaíró fylgdu honum fimm millj­ónir manna til grafar.

Múslímska bræðralagið sprettur úr arabíska vorinu

Þrátt fyrir harð­ræð­istil­burði Nassers var hann með vin­sæl­ustu arab­ísku leið­togum allra tíma. Hann var maður fólks­ins, en það hent­aði Vest­ur­löndum illa. Þau þurftu mann sem var þeim hlið­hollur. Arftakar Nasser, fyrst Anwar Sadat og síðar Hosni Mubarak, voru þannig menn. Þeir hertu tökin á Egyptum svo um mun­aði í síbatn­andi sam­starfi við Banda­ríkin. Það sam­starf ent­ist allt til arab­íska vors­ins, þar sem Múslim­ska bræðra­lagið spratt upp á ný.