Ólafur Ragnar Grímsson, for­seti Íslands, gaf út yfir­lýs­ingu við setn­ingu Alþingis rétt í þessu sem verður vart túlkuð öðru­vísi en svo að hann hygg­ist ekki sækj­ast eftir end­ur­kjöri. 

„Þegar ég nú sam­kvæmt umboð­inu, sem þjóðin fól mér, set Alþingi í síð­asta sinn, flyt ég þing­inu í senn djúpa virð­ingu mína og ein­lægar þakkir, minn­ist þeirra fjöl­mörgu sem verið hafa sam­starfs­menn, einkum þeirra sem miðl­uðu mér af reynslu sinni, í raun allra sem voru sam­ferða á þing­fundum og í nefnda­starfi,“ sagði Ólafur í ræðu sinni.

Merkingarfræðileg brella?

Í orða­lagi for­set­ans er því hins vegar haldið merk­ing­ar­fræði­lega opnu að hann bjóði sig fram að nýju. Ef orð hans eru túlkuð sem svo að „umboðið“ sem hann vísar til sé það umboð sem hann hlaut í síð­ustu for­seta­kosn­ing­unum getur hann fengið nýtt umboð. Það myndi þýða að hann væri ekki í reynd að setja Alþingi í síð­asta sinn, eins og túlka má orð hans, heldur aðeins að setja það í síð­asta sinn með því til­tekna umboði sem hann hlaut árið 2012.

Ekki náð­ist í Örnólf Thorsson for­seta­rit­ara vegna máls­ins. Ágrein­ingur er uppi um hvort túlka beri yfir­lýs­ingu Ólafs Ragnars sem ein­arða yfir­lýs­ingu um brott­hvarf hans. Þannig segir Aðal­heiður Ámunda­dóttir, starfs­maður Pírata, á Facebook-síðu sinni að hún telji að Ólafur Ragnar sé að sækj­ast eftir áskor­unum um að halda áfram, en Ólafur Ragnar hafði einnig ýjað að brott­hvarfi sínu fyrir síð­ustu for­seta­kosn­ingar, áður en skorað var á hann að halda áfram. „Forseti vor setur sig í stell­ingar og und­ir­býr jarð­veg­inn, við þing­setn­ingu. Mark my words, you aint seen all of Ólafur... Nú fer áskor­unum á hann að rigna yfir hann,“ segir Aðal­heiður. 

Fyrirsögnum fjölmiðla breytt

Fjöl­miðar hafa nú upp­fært fréttir sínar af orðum Ólafs Ragnars og hafa bæði Mbl.is og Vísir.is breytt fyr­ir­sögnum frétta sinna úr full­yrð­ingum um að Ólafur Ragnar hygg­ist ekki bjóða sig fram að nýju yfir í „Óljós yfir­lýs­ing for­seta“ og „Varar við breyt­ingum á stjórn­ar­skrá“.

Þaul­setn­ustu þjóð­ar­leið­togar heims Listi Washington Post frá nóv­em­ber 2014.

Mynd: Washington Post

Þá bendir frétta­vef­ur­inn Kjarninn á að Ólafur Ragnar hafi greint frá því í við­tali við Sölva Tryggva­son á sjón­varps­stöð­inni Hring­braut í lok júlí að hann myndi til­kynna um ákvörðun sína um fram­boð í nýársávarpi sínu.

Ólafur Ragnar hefur verið for­seti Íslands í tæp 20 ár. Hann er meðal þeirra þjóð­ar­leið­toga í heim­inum sem hafa verið hvað lengst í emb­ætti. Banda­ríska blaðið Washington Post birti lista yfir þaul­setn­ustu þjóð­ar­leið­toga heims og var for­seti Íslands þar í hópi þjóð­ar­leið­toga landa sem flest telj­ast þró­un­ar­ríki.

„Andlýðræðislegar“ stjórnarskrárkosningar

Ólafur gerði stjórn­ar­skrár­breyt­ingar að umtals­efni og segir að and­lýð­ræð­is­legt sé að kjósa um þær sam­hliða for­seta­kosn­ingum næsta vor.

„Tenging við for­seta­kosn­ingar næsta vor skiptir í þessum efnum litlu og er jafn­vel and­lýð­ræð­is­leg í eðli sínu.“

„Ég hef lengi talið að greinar um þjóð­ar­eign og atkvæða­greiðslur ættu erindi í stjórn­ar­skrá en jafn­framt ítrekað, bæði áður og aftur nú, að samn­ing þeirra er vanda­verk og hvorki þröng tíma­mörk né sparn­að­ar­hvöt mega stofna gæðum verks­ins í hættu. Tenging við for­seta­kosn­ingar næsta vor skiptir í þessum efnum litlu og er jafn­vel and­lýð­ræð­is­leg í eðli sínu. Sé talin nauð­syn að breyta stjórn­ar­skrá í grund­vall­ar­efnum eru útgjöld vegna sér­stakrar þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu um þau efni létt­væg lóð enda eðli­legt að þjóðin fái ótrufluð af öðru að vega og meta slíkar breyt­ingar.“

Ávarpi hans lauk með eft­ir­far­andi hætti: „Við vitum líka að sér­hver tími tekur enda; að heill Alþingis og far­sæld þjóð­ar­innar eru æðri stöðu ein­stak­linga. Þeir koma á vett­vang og hverfa þaðan – en Alþingi sjálft varð­veitir sess sinn í sögu Íslend­inga. Ég færi þing­inu ein­lægar þakkir fyrir far­sæla sam­fylgd og bið alþing­is­menn að rísa úr sætum og minn­ast ætt­jarð­ar­innar.“

Hér má lesa ræðu forseta í heild:

Ræða for­seta Íslands Ólafs Ragnars Gríms­sonar við setn­ingu Alþingis 8. sept­em­ber 2015:

Full­veldi þjóð­ar­innar, sjálf­stæðið sem stað­fest var við stofnun lýð­veldis og rétt­ur­inn til auð­linda hafs­ins hund­ruð mílna frá ströndum lands­ins eru vitn­is­burður um árangur Alþingis, und­ir­stöður fram­fara og hag­sældar, kjöl­festa sem fært hefur Íslend­ingum traustan sess í sam­fé­lagi þjóða heims.

Veg­ferðin var þó stundum tor­sótt en Alþingi bar jafnan gæfu til að sýna seiglu og sam­starfsvilja þegar mest á reyndi; áfanga­sigrar hver af öðrum í traustri höfn. Víðtækt vald, sem þing­heimur beitir nú til góðs, byggir á bar­áttu fyrri tíðar, ævi­starfi þeirra sem áður gengu til atkvæða á fundum þings­ins, rök­ræddu álykt­anir og inn­tak laga.

Þing­setn­ing er hverju sinni áminn­ing um þessa sögu, arf­leifð­ina sem hið lýð­ræð­is­lega kjör færir okkur og um leið ábyrgð­ina gagn­vart fram­tíð­inni; áréttar að tím­inn sem hvert okkar fær í þessum sal er stuttur kafli í langri sögu Alþingis; skylda okkar að skila fjöreggi þings­ins heilu í hendur þeirra sem næstir koma.

Svo ungt er lýð­veldið að þegar ég fyrir réttum fimm­tíu árum var hér uppi á svölum í fámennum hópi frétta­rit­ara – flokks­blöðin og gamla Gufan þá einu flytj­endur tíð­inda af dag­legum störfum í þessum sal – sat enn á þingi hópur for­ystu­manna úr öllum flokkum sem verið höfðu alþing­is­menn á Þing­völlum 17. júní 1944 þegar lýð­veld­is­stofnun og for­seta­kjöri var lýst í rign­ing­unni við Öxará. Sumir höfðu jafn­vel gegnt ráð­herra­á­byrgð í heimskrepp­unni miklu; árum áður en erlend her­skip birt­ust hér við höfn­ina í upp­hafi stríðs­ins.

Baráttan fyrir óskertu full­veldi Íslands hafði þá varað í nær heila öld og allir vissu að full­veldið var horn­steinn í sjálf­stæð­is­kröfum Íslend­inga; réttur sem síðar var hertur í átökum við erlend ríki um útfærslu land­helg­innar; full­veldið for­senda þess að hin fámenna þjóð bar að lokum hærri hlut en heims­veldið; full­veld­is­réttur sem var einnig nýlega úrslita­vopn þegar banda­lag Evr­ópu­ríkja reyndi að þvinga Íslend­inga til að axla skuldir einka­banka.

Sagan, bæði fyrr og nú, færir okkur fjöl­mörg dæmi þess að full­veld­is­réttur smárrar þjóðar getur ráðið úrslitum um örlög hennar. Sá sann­leikur var þunga­miðja í mál­flutn­ingi og sann­fær­ingu kyn­slóð­anna sem helg­uðu sjálf­stæði­bar­átt­unni krafta sína; bjargið sem gerði Alþingi síðar kleift að færa þjóð­inni full yfir­ráð yfir auð­lindum hafs­ins og land­grunn­inu. Stjórn­skipun Íslands er helguð af þessum full­veld­is­rétti, ákvæðum sem leið­togar sjálf­stæð­is­bar­átt­unnar töldu meðal dýr­mæt­ustu ávinn­inga í rétt­inda­bar­áttu þjóð­ar­innar.

Um þessar mundir er hins vegar boðað í nafni nefndar, sem ræðir stjórn­ar­skrána, að hið nýja þing þurfi á næstu vikum að breyta þessum horn­steini íslenskrar stjórn­skip­unar; tím­inn sé naumur því nýta þurfi vegna spar­semi og hag­ræðis for­seta­kosn­ingar á næsta vori. Efn­is­rökin eru hvorki til­vísun í þjóð­ar­heill né ríkan vilja lands­manna, heldur almennt tal um alþjóða­sam­starf, laga­tækni og óskir emb­ætt­is­manna. Íslandi hefur þó allt frá lýð­veld­is­stofnun tek­ist vel að stunda fjöl­þætt alþjóða­sam­starf á vett­vangi Sam­ein­uðu þjóð­anna, Norð­ur­landa­ráðs, NATO, EFTA og fleiri banda­laga, eiga gjöful og marg­þætt tengsl við ríki, stór og smá, í öllum álfum án þess að þörf væri að breyta full­veld­is­á­kvæðum lýð­veld­is­ins; hinum helga arfi sjálf­stæð­is­ins.

Sé það hins vegar ætlun þings­ins að fara nú að hreyfa við þessum horn­steini í stjórn­ar­skrá lýð­veld­is­ins, ber að vanda vel þá veg­ferð, gaum­gæfa orða­lag og allar hliðar máls­ins; efna til víð­tækrar umræðu meðal þjóð­ar­innar um afleið­ingar slíkrar breyt­ingar, umræðu í sam­ræmi við lýð­ræðis­kröfur okkar tíma og þá þakk­ar­skuld sem við eigum að gjalda kyn­slóð­unum sem í hund­rað ár helg­uðu full­veld­is­rétt­inum krafta sína.

Stjórn­ar­skrár­nefndin boðar líka til­lögur um þjóð­ar­at­kvæða­greiðslur og þjóð­ar­eign á auð­lindum en slíkar hug­myndir hafa vissu­lega verið ítar­lega og oft ræddar á und­an­förnum árum, jafn­vel ára­tugum. Þær hvíla því á víð­tæk­ari og lýð­ræð­is­legri umfjöllun.

Þó er einnig vanda­verk að velja orða­lag slíkra greina í stjórn­ar­skrá, einkum þegar ljóst er að ágrein­ingur er bæði innan þings og utan um hve langt eigi að ganga, hve víð­tækur rétt­ur­inn til að krefj­ast þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu um ein­stök lög eigi að vera sem og hve afdrátt­ar­laust eign­ar­réttur þjóð­ar­innar á auð­lindum verði skil­greindur í stjórn­ar­skrá; hvað muni í reynd fel­ast í orða­lagi nýrra ákvæða.

Ég hef lengi talið að greinar um þjóð­ar­eign og atkvæða­greiðslur ættu erindi í stjórn­ar­skrá en jafn­framt ítrekað, bæði áður og aftur nú, að samn­ing þeirra er vanda­verk og hvorki þröng tíma­mörk né sparn­að­ar­hvöt mega stofna gæðum verks­ins í hættu. Tenging við for­seta­kosn­ingar næsta vor skiptir í þessum efnum litlu og er jafn­vel and­lýð­ræð­is­leg í eðli sínu. Sé talin nauð­syn að breyta stjórn­ar­skrá í grund­vall­ar­efnum eru útgjöld vegna sér­stakrar þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu um þau efni létt­væg lóð enda eðli­legt að þjóðin fái ótrufluð af öðru að vega og meta slíkar breyt­ingar.

Auk þess er nauð­syn­legt að stjórn­skipun lands­ins sé ekki í upp­námi þegar þjóðin velur for­seta að vori, upp­námi vegna óvissu um ákvæði sem beint eða óbeint breyta valdi og sessi for­set­ans. Því ítreka ég nú hin sömu varn­að­ar­orð og við þing­setn­ingu fyrir fjórum árum: að Alþingi tryggi að þjóðin viti með vissu hver staða for­set­ans sé í stjórn­skipun lands­ins þegar hún gengur að kjör­borð­inu; ann­ars gætu for­seta­kosn­ingar orðið efni í óvissu­ferð. Að tengja veru­legar breyt­ingar á stjórn­ar­skrá lands­ins við kosn­ingar á for­seta lýð­veld­is­ins er and­stætt lýð­ræð­is­legu eðli beggja verk­efn­anna og gæti því aðeins komið til far­sællar fram­kvæmdar ef breið og almenn sátt næst, bæði innan þings og utan, um stjórn­ar­skrár­breyt­ing­arnar, að þær verði ekki sér­stakt deilu­efni í umræðum og bar­áttu við for­seta­kjörið. Við erum ekki svo fátækir Íslend­ingar að ekki sé hægt að veita þjóð­inni með aðgreindum kosn­ingum sjálf­stæðan rétt til að ákveða nýskipun stjórn­ar­skrár og kjósa sér­stak­lega for­seta lýð­veld­is­ins, hver fái vald hans og ábyrgð í hendur. Það hvílir því eins og jafnan áður mikil ábyrgð á alþing­is­mönnum, einkum þegar grund­vall­ar­rétt­indi þjóð­ar­innar og stjórn­skipun lýð­veld­is­ins eru sett á dag­skrá. Þá ber að vanda sér­lega vel til verka því sagan sýnir að slík ákvæði standa lengi og móta örlög þjóðar og ein­stak­linga umfram önnur lög. Sérhver sem kos­inn er til Alþingis skynjar vel slíkar skyldur, traustið sem kjör­inu fylgir. Það þekki ég vel af eigin raun, tengslum sem varað hafa í hálfa öld þótt ábyrgð og staða tækju breyt­ingum.

„Þegar ég nú sam­kvæmt umboð­inu, sem þjóðin fól mér, set Alþingi í síð­asta sinn“

Þegar ég nú sam­kvæmt umboð­inu, sem þjóðin fól mér, set Alþingi í síð­asta sinn, flyt ég þing­inu í senn djúpa virð­ingu mína og ein­lægar þakkir, minn­ist þeirra fjöl­mörgu sem verið hafa sam­starfs­menn, einkum þeirra sem miðl­uðu mér af reynslu sinni, í raun allra sem voru sam­ferða á þing­fundum og í nefnda­starfi. Alþingi hefur tengst störfum mínum stóran hluta ævinnar, mótað ríku­lega ábyrgð mína og skyldur gagn­vart íslenskri þjóð, fært mér lær­dóma til gagns og gæfu við að sinna störfum for­seta. Alþing­is­menn fá í hendur sögu­legan arf og jafn­framt tæki­færi til að móta fram­tíð­ina, sækja afl í frelsi og lýð­ræð­is­skipan sem sjálf­stæð­is­bar­áttan festi í sessi. Hér ber ávallt að ganga til verka með hóg­værð þeirra sem vita að örlög allra eru mörkuð óvissu, að þjóðin dæmir, stundum hart, og fylgið kann að þverra án fyr­ir­vara; eng­inn sem hér hlýtur sæti getur gengið að vald­inu vísu til fram­búðar.

Við vitum líka að sér­hver tími tekur enda; að heill Alþingis og far­sæld þjóð­ar­innar eru æðri stöðu ein­stak­linga. Þeir koma á vett­vang og hverfa þaðan – en Alþingi sjálft varð­veitir sess sinn í sögu Íslend­inga. Ég færi þing­inu ein­lægar þakkir fyrir far­sæla sam­fylgd og bið alþing­is­menn að rísa úr sætum og minn­ast ætt­jarð­ar­innar.