Hver er Guðni Th?

Guðni Th. tók við emb­ætti for­seta Íslands í gær. Í aðdrag­anda kosn­ing­ana kom Guðni í við­tal þar sem hann lýsti meðal ann­ars lífs­hlaupi sínu, mót­un­ar­árum og við­snún­ingnum að vera sagn­fræð­ingur sem verður hluti af sög­unni.

Þrátt fyrir að hafa skrifað fjölda greina og bóka sem vakið hafa mikla athygli und­an­farin ár, og verið einn fremsti fræði­maður og álits­gjafi lands­ins, var það ekki fyrr en í miðjum felli­bylnum sem skall á íslenskum vald­höfum í kjöl­far leka Panama-skjal­anna sem Guðni Th. stimpl­aði sig ræki­lega inn í með­vit­und þjóð­ar­innar, og þar með umræð­una um hugs­an­lega for­seta­fram­bjóð­endur.

Á meðan lands­menn sátu límdir við skjá­inn og fylgd­ust með ráða­mönnum hlaupa á milli stofn­ana í til­raun til að missa ekki tökin á stjórn­ar­taumunum var Guðni eins og umsjón­ar­maður í dýra­lífs­þætti, og hélt í hönd­ina á undr­andi áhorf­endum, og útskýrði mögu­legar útkomur, vís­aði í dæmi úr stjórn­mála­sög­unni og veitti far­s­anum þá jarð­teng­ingu sem hann svo stór­lega vant­aði.

„Ég var alveg hand­viss um að það kæmi öfl­ugur kven­fram­bjóð­andi fram.“

Takt­ur­inn í atburða­rásinni hafði fram að þessu verið tölu­vert hæg­ari hjá Guðna, enda með fádæmum rólegur og orð­var maður. „Fyrir ára­mót höfðu sumir spurt mig hvort ég myndi sýna því áhuga að bjóða mig fram færi svo að Ólafur Ragnar hætti við. Svo færð­ist smá þungi í það þegar hann kynnti ákvörðun sína á nýárs­dag. En ég svar­aði því til að ég vildi ekki fara í þá bar­áttu með öllu sem því fylgdi, meðal ann­ars vegna þess að ég var alveg hand­viss um að það kæmi öfl­ugur kven­fram­bjóð­andi fram. Að ákall tím­ans væri um konu í emb­ættið.“

Sunnu­dag­inn 3. apríl síð­ast­lið­inn var sýndur á RÚV Kast­ljós­þáttur, þar sem Sig­mundur Davíð rauk úr við­tali vegna spurn­inga um eignir hans og eig­in­kon­unnar í skatta­skjólum. Á mánu­deg­inum gerði Sig­mundur mis­heppn­aða til­raun til þess að fá heim­ild til að rjúfa þing og næstu daga á eftir var mikið mold­viðri í stjórn lands­ins, öllu sjón­varpað beint, með Guðna Th. í hlut­verki þýð­anda sem reyndi að útskýra atburð­ina og setja þá í sam­hengi fyrir ringlaða áhorf­endur. „Það breyt­ist auð­vitað allt með Panama-skjöl­unum og Wintris-upp­lýs­ing­unum. Ég er þá kall­aður til leiks. Þegar í ofaná­lag bæt­ist við stjórn­ar­kreppa og afstaða for­set­ans, sem er á mínu sér­sviði, þá færð­ist mik­ill þungi í þetta.“

„Ég vildi ekki láta ein­hvern annan mann ákveða fyrir mig hvað ég myndi gera.“

Segir Guðni að á þessum tíma hafi vinir hans og félagar látið gera skoð­ana­könnun sem sýndi að fólki fannst eitt­hvað heill­andi við hug­mynd­ina um hann á Bessa­stöðum. „Ég heill­að­ist af þeirri hug­mynd að skapa sög­una frekar en að skrifa hana og ákvað að láta slag standa.“

Guðni var búinn að ákveða að fara fram þegar Ólafi sner­ist svo hugur og til­kynnti að hann væri hættur við að hætta. „Þá þurfti ég að hugsa mig aðeins um, því það er allt annað að fara í fram­boð á móti sitj­andi for­seta, bæði vegna þeirrar helgi sem er yfir emb­ætt­inu, því það er ekk­ert sjálf­sagt að maður bjóði sig fram gegn þeim sem vill sitja áfram, og svo hitt að maður vildi skoða og íhuga hvernig maður myndi breyta kosn­inga­bar­átt­unni, hvert fylgið við mann væri. Eftir þá skyn­sam­legu íhugun ákvað ég að láta slag standa áfram, þó ekki væri nema vegna þess að ég vildi ekki láta ein­hvern annan mann ákveða fyrir mig hvað ég myndi gera.“

Á næstu dögum urðu svo miklar svipt­ingar á helstu fram­bjóð­endum. Guðni heldur áfram: „Atburða­rásin varð svo enn hrað­ari. Ólafur hvarf aftur á braut, sem ég hygg að hafi verið rétt hjá honum, en Davíð Oddson bætt­ist við. Í þeim svipt­ingum öllum saman mæld­ist ég með allt upp í 70% fylgi, en það verður nú ekki þannig. Það var í miklu óvissu­á­standi skulum við segja. Þótt ég sé mjög bjart­sýnn að eðl­is­fari er ég ekki svo bjart­sýnn að ætla að ég fái 70% fylgi í skoð­ana­könn­unum eða á kjör­deg­inum mikla, þótt maður keppi auð­vitað að því að fá sem mest fylgi,“ sagði Guðni, sem reynd­ist sann­spár, en hann var kjör­inn með 39,08% atkvæða, þann 25. júní.

Ömmur kynnast í Kvennó

Sagan af Guðna hófst svo sann­ar­lega ekki nú í apríl síð­ast­liðnum. Hann fædd­ist þann 26. júní árið 1968 í Reykja­vík. Móðir hans heitir Margrét Thorlacius, en þaðan kemur einmitt skamm­stöf­unin „Th“ í nafni Guðna. Margrét var lengi barna­kenn­ari, mestan hluta fer­ils­ins í Garðabæ. For­eldrar hennar voru Margrét Thorlacius sem fædd­ist á Hjörsey á Mýrum og Guðni Thorlacius, sem Guðni er nefndur í höf­uðið á. „Hann vann lengi hjá Vita­mála­stofnun og Land­helg­is­gæsl­unni. Frægar sögur eru til af honum að glíma við breska land­helg­is­brjóta.“

Faðir Guðna, Jóhannes Sæmunds­son, fædd­ist á Pat­reks­firði árið 1940 og flutti ungur með for­eldrum sínum til Hafn­ar­fjarðar. „Þau voru Sig­ur­veig Guð­munds­dóttir, sem var lengi kenn­ari í Hafn­ar­firð­inum. Hún var virk í félags­málum, lengi hjá Sjálf­stæð­is­flokknum en seinna hjá Kvenna­list­anum, mikil kven­rétt­inda­kona. Hún var um skeið í for­svari fyrir kven­rétt­inda­fé­lög Íslands. Og afi, Sæmundur Jóhann­es­son, var stýri­maður lengi og vann svo um ára­bil í áburð­ar­verk­smiðj­unni í Gufunesi. Taldi það nú ekki eftir sér að ganga úr Hafn­ar­firði til starfa í verk­smiðj­unni.“

Ömmur Guðna, Margrét og Sig­ur­veig, kynnt­ust þegar þær voru við nám í Kvenna­skól­anum. Segir Guðni að þær hafi þá báðar verið að þreifa fyrir sér í trú­málum í leit­inni að lífs­gát­unni og end­uðu þá í kaþ­ólsku kirkj­unni. „Þannig það lá svo sem í augum uppi að þegar pabbi og mamma felldu hugi saman, bæði kaþ­ólsk, að ég skírð­ist til kaþ­ólskrar trúar líka.“

„Mín sök, mín sök, mín mikla sök.“

Þrátt fyrir það seg­ist Guðni aldrei hafa verið neitt sér­stak­lega kirkju­ræk­inn. „Við fórum í kirkju á sunnu­dögum, bræður mínir. Ég man eftir því að ég náði í skottið á því að messan var sungin á lat­ínu. Ég kunni mess­una nán­ast utan af. Mundi til dæmis og man enn að þegar prest­ur­inn sagði: „Mea culpa, mea culpa, mea max­ima culpa“ (ísl. Mín sök, mín sök, mín mikla sök) þá sá nú fyrir end­ann á mess­unni.“

For­eldrar Guðna keyptu sér fok­helt ein­býl­is­hús á Arn­ar­nesi og þangað flutti litla fjöl­skyldan þegar Guðni var árs­gam­all, árið 1969. „Þetta þótti nú sumum ansi djarft hjá þessum kenn­ara­hjónum, en þau gerðu bara það sem fólk gerði á þessum árum. Tóku alla auka­vinnu sem bauðst og reyndu ekki að klára allt í einum rykk. Og þarna bjuggu þau okkur mjög indælt heim­ili, þar sem maður átti mjög góða æsku.“

Æsku­ár­unum seg­ist Guðni hafa varið að miklu leyti úti í fót­bolta, jafn­vel á vet­urna ef þannig bar undir, en að bækur og lestur hafi þó átt hug hans allan og þar hafi sagn­fræði strax borið höfuð og herðar yfir aðrar skruddur. „Ég drakk í mig allan fróð­leik. Við áttum til dæmis Britannicu-alfræði­orða­bók­ina og ég vissi fátt skemmti­legra en að fletta bara upp í henni svona hér og þar og sjá hvaða nýtt maður myndi rekast á og lesa um.“

Í menntaskóla á slóðum nýfallins föður

En ham­ingjan er fall­völt og vorið 1983 varð fjöl­skyldan fyrir miklu áfalli þegar Jóhannes, faðir Guðna, greind­ist með krabba­mein og lést.

„Þá var allri þess­ari sælu umbylt. Það var auð­vitað mikið áfall, en mamma stóð sig eins og hetja og henni tókst að búa þannig um hnút­ana að við bjuggum áfram á okkar æsku­slóðum og hún sinnti okkur eftir bestu getu.“ Guðni var á fimmt­ánda ári þegar faðir hans lést. Hann lauk grunn­skóla­prófi og hóf svo sum­arið eftir nám við MR, þar sem pabbi hans hafði verið kenn­ari. „Hann kenndi þarna mörgum góðum mönnum, manni þykir alltaf hlýtt um að það er talað fal­lega um hann.“

Jóhannes var mik­ill íþrótta­maður. Lauk hann meðal ann­ars BA-prófi í íþrótta­fræðum frá San Jose College í Kali­forníu, og aðstoð­aði þar að auki við þjálfun lands­lið­anna í hand­bolta og körfu­bolta. Það gefur því auga­leið að íþróttir voru fyr­ir­ferð­ar­miklar á heim­il­inu. Draumur ungra drengja er að ganga í augun á föður sínum og þar var Guðni engin und­an­tekn­ing. Þegar það hins vegar rann upp fyrir honum í MR, á staðnum þar sem fað­ir­inn sem hann hafði nýlega misst hafði starfað, að fram­inn í hand­bolta sem hann dreymdi um yrði lík­lega aldrei að veru­leika, var það mik­ill skellur. „Ég var mik­ill íþrótta­maður í æsku. Hafði líf og yndi af hand­bolta, en þarna sá ég að ég yrði aldrei góður í hand­bolta og það urðu mér von­brigði.“

„Þetta voru ekki mín bestu ár.“ 

Von­brigðin, óör­yggið og feimnin mögn­uð­ust upp á þessum stað, sem var stöðug áminn­ing um föður hans. „Þetta voru eig­in­lega ekki mín bestu ár. Ég var yfir­máta feim­inn, ætl­aði að slá í gegn á ræðu­nám­skeiðum en svo varð ekk­ert úr því. Ég var svona hik­andi og spurði sjálfan mig hvað yrði nú úr manni. Hvort maður myndi standa sig.“ Hann lýsir þessum árum þó með vænt­um­þykju og skiln­ing til handa mennt­skæl­ingnum unga sem rætt­ist úr. „Ég hef hugsað um hvað það gæti verið gaman að hverfa eitt and­ar­tak aftur í for­tíð­ina, klappa á öxl­ina á þessum feimna strák, sem var þarna óviss um eigið ágæti, og geta sagt við hann: „Þetta verður allt í lagi, þú ert kom­inn í for­seta­fram­boð.“

„Hvað held­urðu“ Guðni segir að upp­flett­ingar í Britanicu í æsku hafi komið til góða í spurn­inga­keppnum.

 Eftir að hafa kom­ist að þeirri nið­ur­stöðu að frami í hand­bolta væri ekki raun­hæfur mögu­leiki fann Guðni sér ein­fald­lega aðra stefnu. Hann komst til dæmis í Gettu betur-lið MR, í árdaga keppn­innar. „Þar töp­uðum við með glæsi­brag gegn Fjöl­brauta­skól­anum í Breið­holti í úrslitum, þetta var eitt af fyrstu skipt­unum. En þá komu sér til góða allar þessar upp­flett­ingar í Britannica forðum daga.“ Ljóst var að Guðni átti gott með að fletta upp í þeim fróð­leik sem hann hafði inn­byrt og gagn­að­ist sá hæfi­leiki vel í spurn­inga­keppnum, en það tók hann þó ekki langan tíma að fá leiða á þeim. „Síðast keppti ég svo fyrir Kjal­nes­inga í mjög vin­sælum spurn­inga­þætti Ómars Ragn­ars­sonar, en eftir það fékk ég eig­in­lega algjört ofnæmi fyrir spurn­inga­þáttum og hef ekki látið draga mig í svo­leiðis eftir það. Ef ég ákveð að gera eitt­hvað, eða gera ekki eitt­hvað, þá bara stendur það.“

[Þegar Guðni var rétt rúm­lega tví­tugur keppti hann í þætt­inum „Hvað held­urðu“ sem var í stjórn Ómars Ragn­ars­sonar]

En þrátt fyrir að yfir mennta­skóla­ár­unum hafi legið sorg, sjálfs­efi og óvissa var Guðni þó ávallt bjart­sýnn. „Svo rætt­ist úr þessu. Ég var alltaf svo viss um að ég myndi ná að hafa það gott. Það var bara spurn­ing hvernig ég færi að því og hvernig ég myndi ná þeim kjarki sem þyrfti. Bless­un­ar­lega tókst það nú allt saman.“

Ástin gerir ekki boð á undan sér

Eftir að hafa lokið stúd­ents­prófi tók Guðni sér ár í að safna fyrir fram­halds­námi ásamt því sem móðir hans aðstoð­aði hann við það. Hann fór svo til Bret­lands þar sem hann lauk BA-prófi í sögu og stjórn­mála­fræði frá Uni­versity of Warwick. Stefnan að því loknu var sett á fram­halds­nám í Þýska­landi en Guðni varð óvart ást­fang­inn á Íslandi. „Það er nú bara skemmst frá því að segja að við gengum í hjóna­band og eign­uð­umst dóttur, ég og fyrri konan mín, Elín Har­alds­dóttir. Hún er lista­kona, vinnur með ker­amik, en er reyndar við­skipta­fræð­ingur líka en finnur sig miklu betur í list­inni. Við eign­uð­umst dóttur okkar árið 1994, hana Rut, sem er háskóla­nemi í sál­fræði og rit­list.“

Hjónin ungu ætl­uðu sér mikið á stuttum tíma og fór svo að lokum að upp úr sam­búð­inni slitn­aði. „Svo skildum við. Eftir á að hyggja gerðum við allt of mikið allt of hratt. Við fórum allt of hratt úr því að vera ást­fangið par með engar áhyggjur yfir í það að vera með íbúð, bíl og barn og allar áhyggjur heims­ins á öxl­unum. Okkur fannst líka eins og við ættum eftir að láta ein­hverja drauma ræt­ast og fannst ein­hvern veg­inn eins og við værum farin að standa í vegi fyrir hvort öðru. En við skildum í mjög góðu og okkur hefur alltaf komið mjög vel saman.“

Í kjöl­farið skiln­að­ar­ins fór Guðni í dokt­ors­nám í Bret­landi, árið 1998. Hann hóf nám í Oxford en fékk svo styrk til náms í Queen Mary-háskól­anum og færði sig um set. Áður en sá flutn­ingur átti sér stað tókst honum þó að verða ást­fang­inn aftur, í þetta sinn af kanadískri konu að nafni Eliza Reid. „Við felldum þarna hugi saman og bjuggum svo saman úti í Bret­landi til 2003, þegar ég lauk mínu dokt­ors­námi. Þá fluttum við hingað til Íslands. Það var alltaf skýrt, ég vildi vera nálægt Rut. Eliza var alveg til í að láta slag standa.“

„You just watch me.“

Guðni var­aði þó kon­una við að það gæti reynst flókið fyrir utan­að­kom­andi að aðlag­ast. „Ég var búinn að segja henni að þetta væri sér­stakt sam­fé­lag hérna. Við Íslend­ingar stöndum saman og það getur verið snúið fyrir útlend­inga að koma sér fyrir í þessu sam­fé­lagi, en hún var til í þá áskorun. Sagði bara: „You just watch me.““

Eliza tók sig til og lærði íslensku og stofn­aði svo sitt eigið fyr­ir­tæki, Iceland Writers Retreat. Það býður upp á rit­list­ar­búðir, þar sem heims­þekktum rit­höf­undum er boðið til Íslands, sem ásamt íslenskum rit­höf­undum aðstoða fólk sem er með bók í mag­anum eða vill þjálfa sig í að skrifa. Á sama tíma ferð­ast fólkið um landið og kynnir sér sögu og menn­ing­ar­arf þjóð­ar­innar. Jafn­framt því að reka þetta fyr­ir­tæki rit­stýrir Eliza tíma­riti Icelandair, sem er um borð í öllum flug­vélum félags­ins. „Fyrir utan það að við erum að ala upp þessi börn okkar saman, þannig við höfum haft mjög mikið að gera,“ segir Guðni, sem greini­lega er mjög stoltur af kon­unni sinni.

„Eliza er gott dæmi um nýjan Íslend­ing sem hefur haslað sér völl hérna. Mér finnst líka gott hvað sam­fé­lagið hefur tekið henni vel.“

Guðni og Eliza Önnur eig­in­kona Guðna, Eliza Reid hefur rekið fyr­ir­tækið Iceland Writers Retreat, þar sem boðið er upp á rit­list­ar­búðir fyrir fólk með bók í mag­anum.

Mynd: Heiða Helga­dóttir

Þrátt fyrir að Elizu hafi gengið vel að finna sína fjöl segir Guðni það aug­ljóst að útlend­ingar sem vilja setj­ast hér að séu ekki allir eins heppnir. „Ég sé vel í gegnum kynni okkar af útlend­ingum sem flytja hingað að það gengur mis­vel að koma sér fyrir hérna. Sumir eru nátt­úr­lega ein­göngu til þess að vinna í smá tíma og eru svo horfnir á braut. En af þeim sem vilja setj­ast hér að til lang­frama eru það þeir sem reyna að læra íslensku sem pluma sig. Bæði tekur sam­fé­lagið þeim betur og hitt að þeir ná þá að verða hluti af sam­fé­lag­inu. Hinir, sem ann­að­hvort vilja ekki eða eiga í erf­ið­leikum með að ná tökum á íslensku, eru alltaf í vand­ræðum.“

Hann segir að ákveðið gler­þak komi í veg fyrir að þeir nái að taka þátt, skilja hvað sé í gangi á for­eldra­fundum, vera með í félaga­störfum, fá vinnu og svo fram­vegis. „Þetta er eitt af því sem ég hef séð svo vel núna und­an­farin ár og eitt af því sem væri gaman að geta stuðlað að því að bæta sem for­seti. Að hjálpa þeim sem vilja virki­lega koma sér fyrir hérna og gera gagn og vera hluti af sam­fé­lag­inu. Hjálpa þeim, því að það er allra hagur, ekki aðeins þeirra vegna heldur okkar hinna líka.“ Voru þessar áherslur einnig áber­andi í inn­setn­ing­ar­ræðu Guðna í gær. 

Skrifar fyrir almenning

Eftir dokt­ors­námið kom Guðni sem sagt með Elizu til lands­ins og hóf kennslu og rann­sóknir við Háskóla Íslands, „en svo rann upp þetta góða ár 2007. Þá bauðst mér starf við Háskól­ann í Reykja­vík sem ég þáði með þökkum. Miklu betri laun, minni kennsla og ögrandi starf að kenna við­skipta­fræði­nemum og laga­nemum sam­tíma­sögu. Það var virki­lega skemmti­legt í alla staði. En svo kom blessað hrunið og HR gat bara ekki leyft sér lengur þennan lúxus að hafa sagn­fræð­ing á launa­skrá þannig að þau urðu að láta mig fara 2010.“ Eftir það var hann sjálf­stætt starf­andi sagn­fræð­ingur til árs­ins 2013 þegar hann fékk fasta stöðu við Háskóla Íslands, þar sem hann hefur verið síðan.

Hefur Guðni ein­beitt sér fyrst og fremst í sínum rann­sóknum og skriftum íslenskra stjórn­mála og sam­tíma­sögu á 20. öld til okkar daga. Hefur hann skrifað þónokkrar bækur með það að meg­in­sjón­ar­miði að miðla rann­sóknum sínum. Segist hann vilja hafa breidd í fræða­sam­fé­lag­inu. Sumir fræði­menn skrifi fyrst og fremst fyrir fræða­sam­fé­lagið sjálft, jafn­vel á ensku frekar en íslensku. Öðrum finn­ist meiri ögrun liggja í því að miðla fræð­unum og hann sé í þeim hópi. „Mér finnst skemmti­leg­ast að skrifa bækur á íslensku fyrir almenn­ing. Það hef ég gert. Ég hóf minn feril á því að skrifa bók um Kára Stef­áns­son og Íslenska erfða­grein­ingu. Bókin var nú í óþökk Kára fyrst, en svo sá hann að þetta var ekki árás á hann eða hans fyr­ir­tæki, þannig við Kári grófum stríðs­öx­ina og erum bestu vinir í dag. Það er mjög gott að eiga Kára að.“

Gagnrýndur fyrir þorskastríðin

Afi og nafni hans, Guðni Thorlacius, starf­aði lengi hjá Land­helg­is­gæsl­unni þar sem hann glímdi meðal ann­ars við breska land­helg­is­brjóta. Hefur sagn­fræð­ing­ur­inn Guðni meðal ann­ars skrifað um þessa umbrota­tíma. „Þar hef ég haldið á loft þess­ari þjóð­ar­sögu. Þetta er einn mik­il­væg­asta kafl­inn í utan­rík­is­sögu Íslands á síð­ustu öld. Mikið afrek og nauð­syn­legt að ná að færa út fisk­veiði­lög­sög­una. Hins vegar hef ég bent á að sagan er ekki eins ein­föld og vald­hafar láta hana stundum vera á hátíð­ar­stundum.“ Guðni segir að búin sé til saga um stöðuga ein­ingu og úrslita­á­hrif Íslands á alþjóða­vett­vangi. Því sé hampað að Íslend­ingar hafi aldrei gefið eftir og aldrei samið „en allir sem kynna sér þessa sögu for­dóma­laust vita að svona ein­föld var sagan ekki“.

„Það var svo mik­ill hiti í mönnum að það þurfti að hlera síma hjá alþing­is­mönnum og fleirum.“

Eftir að Guðni fór í fram­boð voru gerðar til­raunir til að gera ýmis­legt sem hann hafði látið frá sér vafa­samt, meðal ann­ars skrif hans um þorska­stríðið. Annar fram­bjóð­andi, Davíð Oddsson, sagði ítrekað að Guðni væri með skrifum sínum að tala niður afrek Íslend­inga og afskrifa þau sem þjóð­sögu og mont. Guðni aftur á móti hvetur fólk til að lesa sög­una alla en pikka ekki bara út það sem þeim finnst stinga í augu. „Það er þannig að þorska­stríðin eru þjóð­ar­saga, og eins og ég sagði og hef rakið í ræðu og riti, einn mik­il­væg­asti hluti okkar utan­rík­is­sögu. En það þýðir ekki að við eigum að búa til bauta­stein þar sem stað­reyndum er snúið á haus.“ Tekur hann sem dæmi að sam­staðan stöðuga sem máluð hefur verið upp í seinni tíð stand­ist ekki nána skoðun. „Tökum bara eitt dæmi: Fyrsta þorska­stríð­inu lauk með samn­ingum við Breta 1961. Þá var við völd við­reisn­ar­stjórnin og for­ingjar Sjálf­stæð­is­flokks­ins, Ólafur Thors og Bjarni Bene­dikts­son eldri lögðu ríka áherslu á að samn­ingar væru lausnin og leiðin eina. And­stæð­ingar sögðu að þetta væri mesti land­ráða­samn­ingur sem sögur fara af, og það var svo mik­ill hiti í mönnum að það þurfti að hlera síma hjá alþing­is­mönnum og fleirum.“

Þessi atburður segir Guðni að einn og sér afsanni kenn­ing­una um hina ein­róma sam­stöðu og enga eft­ir­gjöf. „Þarna var samið og það var talað um land­ráða­samn­ing og þjóðin skip­aði sér í tvær stríð­andi fylk­ingar. Þannig er saga þorska­stríð­anna flókn­ari en hin ein­falda mynd sem sumir freist­ast til þess að draga upp. Orð Ara fróða eru bara í góðu gildi: Hafa skal það sem sann­ara reyn­ist.“

Hrunið, þið munið

Í skrifum sínum um íslenska sam­tíma­sögu fyrir hinn almenna les­anda hefur Guðni því oft rekið sig á það að upp­lifun almenn­ings og sagn­fræði­legar stað­reyndir eru ekki alltaf á sama spor­inu. Varðandi hrunið og þá til­hneig­ingu fólks að skella skuld­inni á einn flokk, einn atburð eða eina mann­eskju, eins og reglu­lega er reynt að gera, segir Guðni að það sé eins ósann­gjart og hugs­ast geti. „Hrunið er það marg­slung­inn og flók­inn atburður að það er ekki hægt að negla niður ein­hvern einn atburð eða benda á ein­hvern einn ein­stak­ling og segja „Hér er rótin.“ 

Hann segir rætur vand­ans hafa verið teknar mjög vel saman í einum fyrsta dómnum sem kveð­inn var upp eftir hrun. „Það var finnskur sér­fræð­ingur, Karlo Jenneri. Hann kom hér og lagði mat á ástand mála, snemma árs 2009, og sagði að það væri hægt að skýra þetta með þremur meg­in­þáttum, og gerði það á ensku, en á íslensku myndi það hljóma svona: Slæmir banka­menn, slæm stjórn­völd, slæm örlög. (Bad bank­ing, bad policies, bad luck).“

„Þeir skildu ekki að dramb er falli næst.“

Nefnir Guðni þó að eig­endur bank­anna beri meg­in­á­byrgð á íslenska banka­hrun­inu. „Þeir fóru sér allt of geyst, þeir skildu ekki að dramb er falli næst. Stjórn­völd sömu­leiðis. Eft­ir­lits­stofn­anir sváfu á verð­inum. Þingmenn og ráð­herrar lok­uðu aug­unum fyrir aug­ljósum hættu­ljósum og nán­ast allir brugð­ust.“ Einnig hafi tíma­setn­ingin þegar bank­arnir voru einka­væddir verið mjög óheppi­leg, því þá hafi lánsfé einmitt verið mjög auð­fengið um allan heim. Svo hafi eitt­hvað valdið því að ekki hafi verið brugð­ist nógu skjótt við þegar allt tók að hrynja haustið 2008. „Þá bárum við ekki gæfu til þess að taka réttar ákvarð­anir alveg í tíma. En með neyð­ar­lög­unum tókst að bjarga því sem bjargað varð og eftir það sner­ist þetta um að koma okkur sem best út úr þessum vanda sem skap­ast hafði.“

Nú eru þenslu­tímar í þjóð­fé­lag­inu. Lánsfé er orðið aðgengi­legra, bygg­ing­ar­kranar spretta upp um land allt og gullæði í mak­ríl og ferða­mennsku hefur gripið land­ann. Þrátt fyrir þetta telur Guðni að þjóðin hafi dregið ein­hvern lær­dóm af hrun­inu. „Ég ætla nú að leyfa mér að vona það. Ég er bjart­sýnn maður að eðl­is­fari og ég trúi ekki að við förum í sama farið og fyrir hrun. Þótt bygg­ing­ar­kran­arnir rísi hér úti um allt og geti verið mæli­kvarði á ofþenslu, þá neita ég að trúa því að ein­hverjum bank­anum detti til dæmis í hug að fara að kynna hérna nýja leið til þess að styrkja grund­völl rekstr­ar­ins með opnun inn­láns­reikn­inga á net­inu í útlöndum. Það myndi nú ein­hvers staðar heyr­ast hljóð í horni ef það gerð­ist.“

„Þannig að þar getum við líka lært af því sem miður fór, hvað varðar hlut­verk for­seta.“

Ólafur Ragnar, frá­far­andi for­seti, var ítrekað gagn­rýndur fyrir það sem kallað hefur verið klapp­stýru­hlut­verk sitt í síð­asta góð­æri, þar sem hann keppt­ist við að tala upp afrek íslenskra útrás­ar­vík­inga og hengdi á þá ógrynnin öll af fálka­orðum. Segir Guðni að næsti for­seti geti dregið ákveð­inn lær­dóm af þeim mis­tökum. „Ég vil trúa því að við förum af ögn meiri gát fram núna. Þar hefur for­seti hlut­verki að gegna. Forseti á að vera bjart­sýnn, og hann á að telja kjark í þjóð sína. En hann á um leið að vera hóg­vær og hann á ekki að búa til glansí­myndir sem stand­ast ekki. Þannig að þar getum við líka lært af því sem miður fór, hvað varðar hlut­verk for­seta.“

Stjórnarskránni ekki breytt á Bessastöðum

Eftir að Ólafur Ragnar hætti við að hætta sem for­seti gaf hann til kynna að hann hygð­ist beita sér í stjórn­ar­skrár­mál­inu. Í kjöl­farið fóru kjós­endur að velta því fyrir sér hvar aðrir fram­bjóð­endur stæðu í því máli og tók­ust Davíð Oddsson og Guðni til dæmis hart á í spjall­þætti þar sem Davíð sak­aði Guðna um að vilja koll­varpa stjórn­ar­skránni. Guðni segir að afstaða for­seta til ein­stakra mála eigi ekki að skipta öllu, fólkið eigi að ráða. „Það er fólkið sem breytir stjórn­ar­skránni. Hvernig? Það kýs full­trúa á þing sem vilja breyta stjórn­ar­skránni, svo þarf þingið að sam­þykkja breyt­ingar, svo þarf kosn­ingar á nýjan leik, og annað þing til þess að sam­þykkja breyt­ing­arnar. Svona þarf að breyta stjórn­ar­skrá lýð­veld­is­ins sam­kvæmt þeim lögum og reglum sem gilda.“

Guðni segir að sé vilji í sam­fé­lag­inu fyrir rót­tækum breyt­ingum á stjórn­ar­skránni þá komi sá vilji í ljós í kosn­ingum og þing­menn verði við þeim þjóð­ar­vilja. „Ef ekki, eins og raun varð til dæmis við síð­ustu kosn­ingar, þá þarf að fara aðrar leiðir og mér hugn­ast leið áfanga­sigra og mála­miðl­ana í stjórn­ar­skrár­málum, eins og ýmsum sem sátu í stjórn­laga­ráði, til dæmis. Þess vegna vil ég, nái ég kjöri sem for­seti, bein­línis beita mér fyrir því að það komi inn í stjórn­ar­skrá ákvæði um þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu, því það varðar völd for­seta með beinum hætti.“

Forseti Sagn­fræð­ing­ur­inn sem varð þjóð­ar­leið­togi

Mynd: Heiða Helga­dóttir

Ýmsir aðrir hlutir í stjórn­ar­skránni segir Guðni einnig að þarfn­ist breyt­inga, þá sér­stak­lega kafl­anum um völd og verk­svið for­seta, sem þurfi að færa í nútíma­horf. „Ákvæði sem mönnum þótti árið 1944 úrelt, en vildu ekki breyta þá í nafni sam­stöðu og ein­ingar. En vissu sem var að það yrði að breyta fyrr en seinna, svo hefur bara hikstað á því.“ Stjórn­ar­skráin er að upp­runa frá þeim tíma þegar Ísland var kon­ungs­ríki. Gaf hún kon­ungi mikil völd, svo smám saman voru þau völd tekin frá honum og færð í hendur þings og ráð­herra, en eftir stendur að ákvæði í kafl­anum um völd þjóð­höfð­ingj­ans, kon­ungs áður, for­seta núna, eru að Guðna mati ekki í sam­ræmi við stjórn­kerfið í raun.

„Það eru sum ákvæði í stjórn­ar­skrá sem gefa for­seta í orði kveðnu mikil völd en eru svo tekin af honum einum eða tveimur greinum seinna. Þetta er óþarfa flækja. Óþarfur arfur frá lið­inni tíð og um þetta eru allir sam­mála, meira að segja Davíð Oddsson ef þú myndir spyrja hann. Þessu þarf að breyta. Eins og Sveinn Björns­son, fyrsti for­seti, minnt­ist líka rétti­lega á á sínum tíma og ég hef skrifað mikið um, um þetta á eig­in­lega eng­inn að vera ósam­mála.“

Guðni ítrekar svo að for­seti eigi ekki að eiga loka­orð eða berj­ast af fullum krafti með eða á móti nýrri stjórn­ar­skrá. Hann eigi að sjá til þess að vilji þjóð­ar­innar komi skýrt fram, „og þá dugar ekki eitt og sér afstaða stjórn­laga­ráðs eða nið­ur­stöður í ráð­gef­andi þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu. Þau sjón­ar­mið eru hluti heild­ar­mynd­ar­innar og inn í þá heild­ar­mynd bæt­ist þing­meiri­hluti hverju sinni og hverju sá meiri­hluti vill áorka. Það er hins vegar þannig, held ég, að stjórn­ar­skrár­mál verða lík­lega ekki efst á baugi núna þegar við göngum til alþing­is­kosn­inga vænt­an­lega í haust. Eitthvað sem segir mér að þetta sé ekki það sem brennur helst á fólki.“

Sakaður um afstöðu

Í hinum bók­staf­lega kosn­inga­slag var Guðni einnig sak­aður um að vera fylgj­andi aðild Íslands að Evr­ópu­sam­band­inu. Er afstaða hans til við­ræðna og inn­göngu mjög lík þeirri sem hann hefur gagn­vart stjórn­ar­skránni, að það sé ekki for­set­ans að vera með eða á móti, ein­fald­lega að sjá til þess að vilji þjóð­ar­innar kom­ist til skila með kosn­ingum. „Sér­stak­lega í ljósi reynsl­unnar frá 2009–2013. Það hrein­lega gengur ekki að sækja um aðild að ESB eða hefja samn­inga­við­ræður um það án þess að fyrir liggi skýr meiri­hluti innan rík­is­stjórnar, innan Alþingis og meðal þjóð­ar­innar. Það verði ekki lagt af stað í þá veg­ferð aftur án þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu bein­línis um það hvort hefja skuli leik­inn á ný, og að rík­is­stjórn sem þá er við völd sé ein­huga um það.“

Góð sagn­fræði snýst að hans mati öðrum þræði um að læra af for­tíð­inni og læra af mis­tök­unum. Það eigi þjóðin að gera þegar litið er á aðild­ar­við­ræð­urnar. „Eins og staðan er núna þá er drjúgur meiri­hluti á móti því að hefja við­ræður á ný og þá er það ein­fald­lega þjóð­ar­vilj­inn sem allir verða að sætta sig við og gera það með glöðu geði. Ég þar með tal­inn.“

„Ég fór á mik­inn bar­áttufund hjá Alþýðu­banda­lag­inu þar sem menn sungu Internationalinn í lokin og fór þá um strák­inn á Arn­ar­nes­inu.“ 

Í til­raun til að sópa fylgi Guðna til sín gerðu ákveðnir fram­bjóð­endur til­raunir til að spyrða hann við stjórn­mála­flokka, ýmist til hægri eða vinstri. Sjálfur seg­ist hann aldrei hafa starfað með stjórn­mála­flokki, þrátt fyrir brenn­andi áhuga á stjórn­málum. Sá áhugi hafi byrjað fyrir alvöru þegar hann var í MR. „Það var hálfan vetur í mennta­skóla sem ég þræddi ung­liða­hreyf­ing­arnar. Fór á fundi hjá Heimdalli. Fór í þann alræmda stjórn­mála­skóla Alþýðu­flokks­ins, sem varð nú Þóru Arn­órs­dóttur að fóta­kefli 2012. Ég fór á mik­inn bar­áttufund hjá Alþýðu­banda­lag­inu þar sem menn sungu Internationalinn í lokin og fór þá um strák­inn á Arn­ar­nes­inu. En ég fann nú ekk­ert sem Framsókn var að gera þá í borg­inni.“

Áttaði hann sig þarna á því að hann hefði ekki gaman af því að vera í fremstu víg­línu, en hins vegar ætti mjög vel við hann að fylgj­ast með og skrifa um stjórn­mál og stjórn­mála­sögu. „Síðan hef ég ekk­ert tekið þátt í stjórn­málum en ég er stuðn­ings­maður þess sem við getum kallað íslenska sam­fé­lags­ins sem við komum á á tutt­ug­ustu öld. Það var ekk­ert allt til fyr­ir­myndar þar. Frænd­hygli, íslensk spill­ing, flokks­skír­teini réðu og þess háttar, en okkur tókst að byggja hér upp sam­fé­lag þar sem grunn­stoð­irnar voru og eru í rík­i­s­eigu og efna­hagur réð því ekki hvort þér tókst að mennta þig eða ekki. Efna­hagur réð því ekki hvort þú nytir heil­brigð­is­þjón­ustu eða ekki, og það eru sjón­ar­mið sem ég held í.“ Segir hann eitt­hvað að finna í hug­sjónum og stefnu allra þeirra flokka sem voru við völd lengst af tutt­ug­ustu öld­inni, sem hann geti fellt sig við. „Sam­vinnu­hug­sjón fram­sókn­ar­manna, frelsi ein­stak­lings­ins frá sjálf­stæð­is­mönnum og áhersla vinstri flokk­anna á sam­vinnu og jöfnuð. Hver getur verið ósam­mála þessu? Þetta eru sjón­ar­mið hins skyn­sama venju­lega Íslend­ings sem lætur ekki toga sig út í vit­leysu og öfgar.“

Undir frægum feldi í Reykholti

Þegar mesti hit­inn var á Guðna að til­kynna af eða á um það hvort hann ætl­aði í for­seta­fram­boð, var hann staddur í Reyk­holti í Borg­ar­firði að skrifa og skrá­setja sögu íslenska for­setamb­ætt­is­ins.

Segir hann að sér hafi liðið mjög vel þar, þótt atið í fjöl­miðlum hafi verið tölu­vert. Hann kláraði sína vinnu, til­kynnti um blaða­manna­fund nokkrum dögum seinna, og tók hrað­anum sem krafa var um af mik­illi yfir­vegun. „Þær stundir koma auð­vitað að maður þarf að taka ákvarð­anir á svip­stundu, og þá gerir maður það. En hafi maður tíma til að hugsa sitt ráð og ana ekki að neinu þá lætur maður líka tím­ann vinna með sér, og það var ég að gera þarna. Þannig að ég hygg að þótt spennan hafi verið ein­hver þarna þá sjái fólk nú að það lá ekk­ert á.“ Með breyttu fjöl­miðlaum­hverfi sé hrað­inn miklu meiri og krafan sé á fjöl­miðl­ana að skila af sér nýrri frétt og nýjum upp­lýs­ingum oft á dag.

„Þess vegna varð til þessi spenna: hvenær kemur ákvörð­unin? Fyrr á tíð hefði þetta alls ekki sætt eins miklum tíð­indum eða vakið eins mikla eft­ir­vænt­ingu. Þegar Ólafur Ragnar var í fram­boði 1996 var hann miklu, miklu lengur undir feld­inum heldur en ég var þarna í nokkra daga. Miklu minni hraði, miklu minni asi og færri fjöl­miðlar.“

Töluvert hefur hægst á vinn­unni í bók­inni eftir að Guðni fór í fram­boð, en hann seg­ist þó stundum finna rúm til þess að líta um öxl og sinna henni. „Það eru skemmti­legar stundir. Nái ég kjöri veit ég að það verður lítið ráð­rúm til fræða­skrifa, en kannski eitt­hvað.“ Var Guðni ásamt fólki frá SagaFilm far­inn að leggja drög að sjón­varps­þáttum um sögu Íslands, sem fellur að þeirri hug­mynda­fræði hans að gera sög­una aðgengi­lega almenn­ingi. „Það gæti verið gaman að vinna að því áfram, tryggja að það fái fram­gang. Það væri mjög áhuga­vert. Ég hefði mjög gaman af því að tengj­ast því með einum eða öðrum hætti.“

Hlutverk og staða fræði­manna sem staka í meng­inu sem þeir rýna í er líka eitt­hvað sem Guðna er hug­leikið. „Ég hefði líka mjög gaman af því að skrifa um þann vanda fræði­manna að sýna hlut­lægni en vera um leið hluti af sam­fé­lagi. Vera fólk með skoð­anir. Við erum öll mótuð af okkar umhverfi. Mótuð jafn­vel af okkar eigin for­dómum sem við þurfum að vinna bug á.“

Hér má lesa sam­an­tekt Stund­ar­innar á lík­legri afstöðu og stefnu­málum Guðna í emb­ætti.

25. júní Að kvöldi kjör­dags fagn­aði Guðni úrslitum kosn­ing­anna meðal stuðn­ings­manna sinna á Grand Hótel

Mynd: Heiða Helga­dóttir