Mál­flutn­ingur Sigmars Vil­hjálms­sonar fram­kvæmda­stjóra um þriðja orku­pakk­ann hefur vakið mikla athygli í fjöl­miðlum og á sam­fé­lags­miðlum und­an­farna daga. 

Svo virð­ist sem hug­myndir Sigmars um orku­pakk­ann end­ur­spegli vel þær áhyggjur sem fjöldi fólks hefur af mál­inu. Því er ekki úr vegi að rýna í sann­leiks­gildi helstu full­yrð­ing­anna sem hann hefur sett fram, ann­ars vegar í færslum á Facebook og hins vegar í mynd­bandi frá sam­tök­unum Orkan okkar.

Í umfjöll­un­inni hér á eftir er stuðst við frum­texta þeirra gerða sem til­heyra þriðja orku­pakk­anum en jafn­framt við þing­málin og fylgi­skjöl þeirra sem lögð hafa verið fram vegna inn­leið­ingar regln­anna á Íslandi.

Upp­lýs­ing­arnar eru aðgengi­legar hverjum sem er á vef EFTA og Alþingis.

„Ég er alfarið á móti því að við sem búum hérna á Íslandi séum að eftirláta yfirráð yfir okkar orkuauðlindum út fyrir landsteinana.“

Þetta segir Sigmar í mynd­bandi fyrir sam­tökin Orkan okkar þar sem hann svarar spurn­ing­unni Af hverju nei við orku­pakka 3? og verður að skoða full­yrð­ing­una í því sam­hengi. Raunin er sú að reglur þriðja orku­pakk­ans, og sam­þykkt sam­eig­in­legu EES-nefnd­ar­innar um aðlögun hans að samn­ingnum, varða ekki með neinum hætti eign­ar­rétt yfir orku­auð­lindum á Íslandi. Þá felur hann ekki í sér neinar grund­vall­ar­breyt­ingar á því reglu­verki sem gildir nú þegar um við­skipti með raf­orku á Íslandi, svo sem meg­in­reglum EES-samn­ings­ins. Eins og Birgir Tjörvi Pét­urs­son lög­maður bendir á í álits­gerð sinni um þriðja orku­pakk­ann fel­ast í þeim reglum ákveðnar tak­mark­anir á ráð­stöf­un­ar­rétti og svig­rúmi íslenskra stjórn­valda í raf­orku­málum sem gilda óháð því hvort þriðji orku­pakk­inn taki gildi.

„Orkupakki 3 er síðan rúsínan í pylsuendanum til að tryggja að erlendir fjárfestar geti eignast þau fyrirtæki sem eiga þessar auðlindir.“

Hvergi í gerðum þriðja orku­pakk­ans er að finna neinar breyt­ingar að því er varðar mögu­leika erlendra fjár­festa til að eign­ast „fyr­ir­tæki sem eiga þessar auð­lindir“.

Íslend­ingar eru nú þegar bundnir af meg­in­reglum EES-samn­ings­ins um frjálst flæði vöru og fjár­magns, bann við mis­munun á grund­velli rík­is­fangs, sam­keppni, neyt­enda­vernd, skorður við ríkis­að­stoð og bann við magn­tak­mörk­unum á inn­flutn­ingi og útflutn­ingi.

Þær auknu vald­heim­ildir sem Eft­ir­lits­stofnun EFTA fær gagn­vart eft­ir­lits­yf­ir­völdum EFTA-ríkj­anna vegna þriðja orku­pakk­ans lúta ekki að eign­ar­haldi á raf­orku­fyr­ir­tækjum og í gerðum þriðja orku­pakk­ans er ekki að finna ákvæði sem koma í veg fyrir að EFTA-ríki geti rekið kerfi sem byggi á því að orku­auð­lindir séu í þjóð­ar­eigu. 

„Það er gríðarlegur munur á því að vera í EES og innleiða reglugerðir eða að færa eftirlitsvald, framkvæmdavald og dómsvald í orkumálum til ACER (úr landi)! Því það er nákvæmlega það sem er í uppsiglingu.“

„Til að toppa það þá mun þessi samningur tryggja að ACER hafi allan lagalegan rétt til að fara með löggjafarvald og dómsvald í þessum málaflokki.“ 

EES-samn­ing­ur­inn felur nú þegar í sér veru­legt fram­sal valds til útlanda. Engin ákvæði í gerðum þriðja orku­pakk­ans veita ACER, hinni sam­evr­ópsku Sam­starfs­stofnun eft­ir­lits­að­ila á orku­mark­aði, vald til að gefa íslenskum stjórn­völdum bind­andi til­mæli.

Þær vald­heim­ildir sem Eft­ir­lits­stofnun EFTA, ekki ACER, fær gagn­vart EFTA-ríkjum vegna þriðja orku­pakk­ans lúta einkum að málum er varða grunn­virki yfir landa­mæri og hafa því ekki raun­hæfa þýð­ingu fyrir orku­geir­ann á Íslandi meðan eng­inn sæstrengur hefur verið lagður.

Á vef sam­tak­anna Orkan okkar er því haldið fram að með inn­leið­ingu þriðja orku­pakk­ans muni Íslend­ingar glata ákvörð­un­ar­vald­inu um lagn­ingu sæstrengs til Íslands. Hvorki íslensk stjórn­völd eða Alþingi munu geta staðið gegn slíkri fram­kvæmd,“ segir á vefnum. Ekkert í ákvæðum þeirra gerða sem til­heyra þriðja orku­pakk­anum rennir stoðum undir þetta eins og hver sem er getur stað­reynt með því að lesa gerð­irnar. Um þetta eru allir lög­fræð­ingar sem skilað hafa álits­gerðum um málið sam­mála. „Áréttað skal að þriðji orku­pakk­inn leggur enga skyldu á aðildarríki um að koma á fót raf­orku­teng­ingu/grunn­virkjum yfir landa­mæri,“ segja t.d. Stefán Már Stef­áns­son og Friðrik Árni Frið­riks­son Hirst í álits­gerð sinni.

„Samhliða því er það skýr krafa frá Orkustofnun ESB að einkavæða (markaðsvæða) öll orkufyrirtæki landanna.“

„Hvað með þá staðreynd að við erum að markaðsvæða einu helstu auðlind þjóðarinnar, græna orku?!“

„Enda er verið að fara enn lengra í að einkavæða orkufyrirtækin í landinu.“

Í gerðum þriðja orku­pakk­ans er ekki að finna neina kröfu um einka­væð­ingu orku­fyr­ir­tækja. Slíkar kvaðir væru enda á skjön við 125. gr. EES-samn­ings­ins sem hljóðar svo: „Samn­ingur þessi hefur engin áhrif á reglur samn­ings­að­ila um skipan eign­ar­réttar.“ Hefur EFTA-dóm­stóll­inn túlkað ákvæðið á þann veg að aðild­ar­ríkin sjálf megi ákveða hvort vatnsréttindi og aðrar eignir tengdar raf­orku­fram­leiðslu skuli vera í opin­berri eigu eða í eigu einka­að­ila. Slík mark­mið séu lög­mæt svo lengi sem ekki sé brotið gegn öðrum meg­in­reglum EES-samn­ings­ins þegar slíkri eign­ar­rétt­ar­skipan sé komið á. Þetta eru meg­in­reglur sem Íslend­ingar hafa þegar skuld­bundið sig til að fylgja og gilda óháð þriðja orku­pakk­anum. Raf­orku­mark­að­ur­inn á Íslandi hefur þannig nú þegar verið mark­aðsvæddur að veru­legu leyti vegna EES-samn­ings­ins, fyrri orku­pakka Evr­ópu­sam­bands­ins og breyt­inga sem gerðar voru á raf­orku­lögum árið 2003. Inn­leið­ing þriðja orku­pakk­ans í íslenskan rétt felur ekki í sér neina eðl­is­breyt­ingu á þessu. Hinar nýju vald­heim­ildir Eft­ir­lits­stofn­unar EFTA lúta einkum að sæstrengs­málum og hafa því ekki raun­hæfa þýð­ingu á Íslandi né eru til þess fallnar að þrýsta á um aukna einka­væð­ingu og mark­aðsvæð­ingu hér­lendis.