Skúli Mogensen, fjár­festir sem rær nú að því öllum árum að reisa flug­fé­lagið WOW-air aftur við í kjöl­far gjald­þrot þess, not­aði eign­ar­halds­fé­lag í skatta­skjól­inu Tortólu til að halda utan um hluta­bréf í hug­bún­að­ar­fyr­ir­tæk­inu OZ og fleiri tækni­fyr­ir­tækjum á árunum í kringum síð­ustu alda­mót. Félagið hét Pallium International Limited og yfir­tók Lands­banki Íslands félagið vegna skulda þess við bank­ann árið 2002. Skúli skuld­aði Lands­bank­anum um 1200 millj­ónir króna á þessum tíma. 

Fjallað er um Tortólu­fé­lagið í grein í Stund­inni um við­skipta­sögu Skúla Mogensen. 

Við­skipta­saga Skúla í Lands­banka Íslands og notkun hans á umræddu Tortóla­fé­lagi er hluti af stærri sögu um hvernig Skúli náði að efn­ast vel eftir að fyr­ir­tækið sem hann stýrði, OZ, hafði verið yfir­tekið af Lands­banka Íslands árið 2002. Skúli fékk svo að kaupa eignir OZ aftur af Lands­banka Íslands eftir að bank­inn hafði verið einka­væddur og seldur til nýrra eig­enda, feðganna Björg­ólfs Guð­munds­sonar og sonar hans, Björg­ólfs Thors Björg­ólfs­sonar. Lands­bank­inn hafði þá sett þessar eignir inn í kana­dadískt dótt­ur­fé­lag sem Skúli stýrði en svo eign­að­ist hann félagið, ásamt sam­starfs­mönnum sínum hjá OZ, og stýrði félag­inu til árs­ins 2008 þegar það var selt fyrir ótil­greint verð - fleiri millj­arða króna - til finnska far­símaris­ans Nokia sem á þeim tíma var eitt stærsta far­síma­fyr­ir­tæki í heimi. 

  „Mig minnir en vil ekki full­yrða það að það hafi verið sam­kvæmt ráð­gjöf Lands­bank­ans á þeim tíma að setja eign­irnar í eign­ar­halds­fé­lag“

Landsbankinn og Mossack Fonseca

Notkun Skúla á umræddu Tortóla­fé­lagi hefur aldrei komið fram áður opin­ber­lega og hún vekur nokkra athygli. Lands­banki Íslands átti síðar eftir að verða stór við­skipta­vinur panömsku lög­manns­stof­unnar Mossack Fonseca, eins og varð opin­bert þegar Panama­skjölin röt­uðu í fjöl­miðla, og ráð­lagði bank­inn við­skipta­vinum sínum að stofna eign­ar­halds­fé­lög í skatta­skjólum til að halda utan um fjár­fest­ingar sínar. 

Rík­is­bank­inn Lands­banki Íslands hafði hins vegar byrjað að veita slíka þjón­ustu fyrir einka­væð­ingu bank­ans, líkt og félag Skúla og fleiri sam­bæri­leg dæmi sýna fram á,  og beindi við­skipta­vinum sínum í þá átt að stofna félög í skatta­skjólum. 

Um stofnun félags­ins segir Skúli: „Varðandi OZ þá er það rétt að Lands­bank­inn tók það yfir 2002. Á þeim tíma hafði ég fjár­fest tölu­vert í öðrum hátækni­fyr­ir­tækjum bæði á Íslandi svo og erlendis.  Ég var sjálfur á þessum árum á stöð­ugu flakki og bjó um tíma í Banda­ríkj­unum, Íslandi, Svíþjóð og Kanada. Mig minnir en vil ekki full­yrða það að það hafi verið sam­kvæmt ráð­gjöf Lands­bank­ans á þeim tíma að setja eign­irnar í eign­ar­halds­fé­lag [Pallium International Limited] með þessum hætti og tóku þeir veð í því. Þess má líka geta að það tókst sem betur fer að end­ur­reisa OZ aftur með glæsi­brag og þar með að gera upp við Lands­bank­ann sam­kvæmt upp­gjöri okkar við þá á þeim tíma.“

Aflsáttur út á afskriftirBjörg­ólfs­feðgar fengu 400 millj­óna króna afslátt af Lands­banka Íslands út af afskriftum til Skúla Mogensen.

Mynd: WOWAIR.IS

Útlánin til Skúla voru ekki færð niður

Nafn umrædds Tortólu­fé­lags kemur fram í minn­is­blaði frá end­ur­skoð­enda­skrif­stof­unni PWC þarf sem fjallað er um afskrift­ar­þörf út af lán­veit­ingum til Skúla en DV greindi frá umræddu minn­is­blaði árið 2013. 

Í minn­is­blaði PWC sagði að færa þyrfti útlán til Skúla meira niður: „Útlán til Skúla nema 666 m.kr. og bók­fært verð yfir­tek­ins eigna­safns 517 eða 1183 m.kr. sam­tals. Framlag í afskrift­ar­sjóð er 100 m.kr. Til trygg­ingar yfir­drátt­ar­skuldar og erlends láns, sam­tals að fjár­hæð 666 m.kr. er talið safn hluta­bréfa í OZ og öðrum hátækni­fyr­ir­tækjum að mats­verði 520 millj­ónir. Óvissa um veð­töku er til staðar […] Eigna­safnið er metið á ætl­uðu mark­aðsvirði en raun­veru­leg við­skipti með þessi bréf eru nán­ast engin.“

Lands­bank­inn hafði sem sagt ekki fært niður útlánin töp­uðu til Skúla Mogensen en slíkt hefði rýrt eignir bank­ans. Þetta er gagn­rýnt í minn­is­blaði end­ur­skoð­end­anna. „Hér virð­ist í fljótu bragði vera um að ræða trygg­ing­ar­vöntun og ofmat eigna að fjár­hæð 400 m.kr. (146+254) en aðeins 100 m.kr. lagðar til afskrift­ar­sjóðs útláns­ins. Þá er aðfinnslu­verður los­ara­bragur á frá­gangi mála og afhend­ingu veð­settra bréfa og keyptra sem eykur enn á óvissu og áhættu tengdum þessum málum. Þess má geta að í vinnu­skjali útlána­eft­ir­lits dags 27. nóv. 2001 er trygg­ing­ar­vöntun talin 401 m.kr. og gert ráð fyrir að fram­lag í afskrifta­sjóð þyrfti að vera 400 m.kr. Að auki er gerð sú athuga­semd að mikil óvissa ríki um selj­an­leika vænt­an­legra veða.“

Afsláttur veittur út á afskriftir Skúla

Eins og kemur fram í grein Stund­ar­innar um við­skipta­sögu Skúla þá kom það í ljós eftir að Björg­ólfs­feðgar tóku við bank­anum að eigna­safn bank­ans, meðal ann­ars veð á bak við lán­veit­ingar til Skúla Mogensen, var ofmetið. Fyrir vikið fengu Björg­ólfs­feðgar 700 millj­óna króna afslátt á Lands­banka Íslands og voru 400 millj­ónir króna af afslætt­inum út af ofmetnum lánum til Skúla Mogensen og áður­nefnds eign­ar­halds­fé­lags Pallium International.

Um þetta sagði Val­gerður Sverr­is­dóttir í svari á Alþingi í nóv­em­ber árið 2003:  „Já, það hefur verið gengið end­an­lega frá sölu­verði bank­anna. Söluverð Lands­bank­ans vegna sölu til Samsonar, sem var 45,8% hlutur, var 139 millj. doll­ara, þ.e. um 12,3 millj­arðar kr. miðað við gengi dollar­ans þegar gengið var frá sam­komu­lag­inu um kaupin. Síðan hefur krónan styrkst gagn­vart dollar. Það kemur hins vegar ekki að sök því að fjár­hæðin er að fullu nýtt til að greiða niður erlend lán. Í sam­ræmi við kaup­samn­ing­inn hafa sér­stakir trún­að­ar­end­ur­skoð­endur farið yfir ólíkt mat samn­ings­að­ila á afskrifta­þörf Lands­bank­ans. Nið­ur­staðan af því mati er að lækka skuli kaup­verð bank­ans um 700 millj. kr. í sam­ræmi við kaup­samn­ing­inn.“

Á end­anum greiddi eign­ar­halds­fé­lag þeirra Björg­ólfs­feðga, Samson, því 11,6 millj­arða króna fyrir bank­ann í stað 12,3 millj­arða króna og varð íslenska ríkið því af 700 millj­ónum af kaup­verð­inu, sem jafn­gildir 1,4 millj­örðum króna að núvirði. Meira en helm­ingur af þessu var vegna þess að rík­is­bank­inn Lands­banki Íslands hafði tekið mikla áhættu þegar bank­inn lán­aði Skúla Mogensen og eign­ar­halds­fé­lagi hans meira en millj­arð króna, meðal ann­ars til að kaupa áhættu­söm hluta­bréf í tækni-og sprota­fyr­ir­tækjum.