Fjórir starfs­menn barna­vernd­ar­nefnda greindu frá því í við­tölum við Gæða- og eft­ir­lits­stofnun félags­þjón­ustu og barna­verndar að Bragi Guð­brands­son, fyrr­ver­andi for­stjóri Barna­vernd­ar­stofu, hefði „tekið upp tólið og skipað fyrir um aðgerðir“ í ein­stökum barna­vernd­ar­málum. Starfs­menn Barna­vernd­ar­stofu telja að um „mis­skiln­ing“ sé að ræða.

Þetta kemur fram í nýbirtri úttekt stofn­un­ar­innar um „aðgerðir til þess að end­ur­vekja traust og trúnað í mála­flokki barna­verndar“.

Tilefni úttekt­ar­innar eru atburðir sem urðu síðla árs 2017, þegar barna­vernd­ar­nefndir á höf­uð­borg­ar­svæð­inu kvört­uðu undan verk­lagi Barna­vernd­ar­stofu og til­greindu 17 skráð til­vik þar sem Bragi Guð­brands­son var sak­aður um óeðli­leg afskipti af barna­vernd­ar­málum og sagður hafa sýnt yfir­gang, farið út fyrir vald­heim­ildir sínar og brotið gegn ákvæðum barna­vernd­ar­laga og meg­in­reglum stjórn­sýslu­laga. 

Vel­ferð­ar­ráðu­neytið lét ekki kanna til­vikin eða hvað hæft væri í ásök­un­unum. Hins vegar samdi Ásmundur Einar Daðason félags­mála­ráð­herra við Braga um að hann tæki sér leyfi frá Barna­vernd­ar­stofu en yrði áfram á fullum for­stjóra­launum og til­nefndur til Barna­rétt­ar­nefndar Sam­ein­uðu þjóð­anna sem full­trúi Norð­ur­landa­þjóða. Fékk Bragi góða kosn­ingu í nefnd­ina þann 29. júlí 2018. 

Vilja skerpa skilin milli ráðgjafar og eftirlits

Í úttekt Gæða- og eft­ir­lits­stofnun félags­þjón­ustu og barna­verndar er fjallað með almennum hætti um sam­skipti og sam­starf Barna­vernd­ar­stofu og starfs­manna barna­vernd­ar­nefnda á grund­velli spurn­inga­lista og við­tala við starfs­menn félags­þjón­ustu, barna­verndar og Barna­vernd­ar­stofu. 

Stofn­unin leggur til að gerður verði skýr­ari grein­ar­munur á ráð­gjaf­ar­hlut­verki Barna­vernd­ar­stofu og eft­ir­lits­hlut­verki hennar auk þess sem starfs­menn barna­vernd­ar­nefnda og Barna­vernd­ar­stofu komi sér saman um verk­lags­reglur varð­andi skrán­ingu og miðlun upp­lýs­inga. 

Með þessu megi draga úr óvissu og árekstrum á borð við þá sem voru áber­andi í fjöl­miðlum árin 2017 og 2018. „Ljóst er af frá­sögnum við­mæl­enda að fjöl­miðlaum­fjöllun um barna­vernd­ar­mál á Íslandi hefur haft áhrif á starf­semi og starfsanda í barna­vernd­ar­málum,“ segir í úttekt­inni. „Eða eins og einn við­mæl­andi orð­aði þetta, að það hafi hrein­lega verið fjöl­miðla­árás sem setti allt á annan end­ann í barna­vernd­ar­málum.“

Núningur og vantraust

Ýmislegt í úttekt­inni end­ur­speglar þá tor­tryggni og tog­streitu sem ríkt hefur milli barna­vernd­ar­nefnda og Barna­vernd­ar­stofu. Fram kemur að nokkrir svar­endur frá barna­vernd­ar­nefndum telji við­mót starfs­manna Barna­vernd­ar­stofu nei­kvætt og ein­kenn­ast af hroka og vald­boði.

Þá sé lítið traust borið til síma­ráð­gjafar, enda sé hún ekki skráð hjá Barna­vernd­ar­stofu, og ein barna­vernd­ar­nefndin hafi þurft að kaupa lög­fræði­ráð­gjöf frá lög­manns­stofu vegna við­bragðs­leysis Barna­vernd­ar­stofu þegar leitað var ráða þar. 

„Þegar spurt var sér­stak­lega um sam­skipti við starfs­menn Barna­vernd­ar­stofu nefndu margir við­mæl­endur nún­ing í sam­skiptum sínum við starfs­menn stof­unnar,“ segir í úttekt­inni.

Engu að síður taldi meiri­hluti svar­enda, 14 manns, að eft­ir­lit Barna­vernd­ar­stofu með barna­vernd­ar­nefndum hefði leitt til vand­aðri máls­með­ferðar barna­vernd­ar­mála. Fimm töldu að svo væri ekki. 

„Í við­töl­unum var spurt um aðkomu Barna­vernd­ar­stofu að ein­stökum málum barna­vernd­ar­nefnda og hvort dæmi væru um að Barna­vernd­ar­stofa tæki þátt í vinnslu máls og ef til vill að ákveða aðgerðir án sam­ráðs við við­kom­andi barna­vernd­ar­nefnd. Flestir við­mæl­enda könn­uð­ust við umræðu um slík mál en ein­ungis fjórir sögð­ust hafa dæmi frá sinni barna­vernd­ar­nefnd um slík afskipti. Í öllum fjórum til­vik­unum hafi það verið for­stjóri Barna­vernd­ar­stofu sem hafði, að sögn starfs­manna, tekið upp tólið og skipað fyrir um aðgerðir í máli.“

Gæða- og eft­ir­lits­stofn­unin bar þetta undir starfs­menn Barna­vernd­ar­stofu:

„Í spurn­inga­könn­un­inni sem starfs­menn barna­vernd­ar­nefnda svör­uðu kom fram að ein­hverjir þeirra upp­lifðu að Barna­vernd­ar­stofa væri farin að taka þátt í vinnslu mála og skipa fyrir umað­gerðir. Starfs­menn Barna­vernd­ar­stofu voru því spurðir í við­tölum hvort þeir teldu að slíkt hefði gerst. Almennt töldu starfs­menn­það vera mis­skiln­ing og að eðli ráð­gjaf­ar­innar væri að benda á það sem vant­aði, til dæmis í umsóknum, þarsem lög gerðu kröfu um gögn og rök­stuðn­ing. Þetta sé þó stundum flókið í erf­iðum málum þar sem mikil þörf væri fyrir leið­bein­ingar frá Barna­vernd­ar­stofu um öll skref máls­ins.“ 

Segja „annarlegar ástæður og óvild“ hafa ráðið för

Barna­vernd­ar­stofa brást nokkuð harka­lega við vinnu Gæða- og eft­ir­lits­stofn­unar félags­þjón­ustu og barna­verndar. Í athuga­semda­bréfi stofn­un­ar­innar frá 9. nóv­em­ber 2018 eru settar fram spurn­ingar um laga­legan grund­völl athug­un­ar­innar og gagn­rýnt að vel­ferð­ar­ráðu­neytið skuli vísa til bréfs skrif­stofu félags­þjón­ustu um að nauð­syn­legt sé að grípa til aðgerða til að end­ur­vekja traust og trúnað í barna­vernd­ar­kerf­inu. 

Telur Barna­vernd­ar­stofa ljóst að „ann­ar­legar ástæður og óvild“ hafi ráðið för þegar ráðu­neytið brást við kvört­unum barna­vernd­ar­nefnda í árs­byrjun 2018 og komst að þeirri nið­ur­stöðu að Bragi Guð­brands­son hefði farið út fyrir verk­svið sitt í Hafn­ar­fjarð­ar­mál­inu svo­kall­aða, nið­ur­stöðu sem síðar var dregin til baka eftir að Stundin fjall­aði með ítar­legum hætti um máls­at­vik og gerð var sér­stök úttekt á máls­með­ferð ráðu­neyt­is­ins. 

Brutu persónuverndarlög en leggjast gegn „þöggun“

Per­sónu­vernd komst að þeirri nið­ur­stöðu í fyrra að Barna­vernd­ar­stofa hefði brotið per­sónu­vernd­ar­lög með því að afhenda Stund­inni og RÚV hund­ruð blað­síðna af gögnum þar sem meðal ann­ars var fjallað um ein­stök barna­vernd­ar­mál, umgengn­is­deilur for­eldra og félags­leg vanda­mál.

Í úttekt Gæða- og eft­ir­lits­stofn­un­ar­innar er lagt til að starfs­menn Barna­vernd­ar­stofu og starfs­menn barna­vernd­ar­nefnda fái utan­að­kom­andi aðstoð við að móta verk­lag varð­andi sam­skipti við fjöl­miðla og semji verk­lags­reglur. 

Barna­vernd­ar­stofa gagn­rýnir þetta og ýjar að því að slíkt myndi fela í sér skerð­ingu á tján­ing­ar­frelsi og mann­rétt­indum opin­berra starfs­manna.

„Mik­il­vægt er í þessu sam­bandi að hafa í huga að opin­ber stjórn­völd starfa fyrst og fremst í þágu almenn­ings. Frum­skyldur Barna­vernd­ar­stofu í þessum efnum lúta því að því að starfa af heil­indum fyrir almenn­ing og í því felst m.a. skylda til að starfa heið­ar­lega og eins opið og hægt er og að stofan taki ekki þátt í þöggun um stöðu barna­verndar á Íslandi,“ segir í athuga­semda­bréfi stofn­un­ar­innar.