Sir David Attenborough hóf feril sinn hjá Breska ríkisútvarpinu BBC um miðja síðustu öld og hefur ekki stoppað síðan.
Attenborough átti farsælan feril hjá BBC og varð meðal annars yfirmaður BBC 2 skömmu eftir að þeirri rás var komið á laggirnar. Seinna varð hann yfirmaður dagskrárgerðar á sjónvarpsmiðlum BBC. Hann var orðaður við starf yfirmanns alls BBC en eftir að hafa viðurkennt fyrir bróður sínum, Richard Attenborough, leikara og kvikmyndaleikstjóra, að hann hefði lítinn áhuga á því starfi, sagði hann upp og varð sjálfstætt starfandi sjónvarpsþáttagerðarmaður.
Eftir Attenborough og samverkafólk hans liggja ógleymanlegir heimildaþættir um lífríki jarðarinnar sem flest okkar höfum séð. Við horfum á þessa þætti full undrunar og áhuga og þeir ná til okkar á óviðjafnanlegan hátt. Attenborough hefur einstaka nærveru og það er eins og hann sé að tala við þig og bara þig þegar hann situr til dæmis með órangútanapa eða öðrum dýrum sem hann kemst í tæri við og segir frá lífi þeirra og háttum.
Hann er fremri flestum við að halda okkur föngnum við skjáinn á meðan hann tekur okkur með sér inn í frumskóga, niður í hyldýpi sjávarins og áður en við vitum af erum við komin inn í miðja eyðimörk þar sem ekkert kvikt virðist geta lifað og samt finnur hann og sýnir okkur að sandurinn hreint og beint iðar af lífi.
Við höfum skroppið með þessum ótrúlega manni inn á ísbreiður beggja pólanna og upp á tinda og hásléttur fjallgarða jarðarinnar. Það er vart sá staður á jörðinni sem Attenborough og samverkafólk hans hefur ekki heimsótt.
Kvikmyndatökufólkið sem vinnur við gerð þáttanna hefur frá öndverðu notað nýjustu og bestu tæki sem til eru á hverjum tíma. Útkoman eru framúrskarandi þættir sem munu standast tímans tönn vegna þess að þeir sýna lífríki jarðarinnar á þeim tímapunkti sem virðist ætla að verða vendipunktur sögunnar.
Það er ekki síst vegna þess að okkur hefur ekki tekist að vinda ofan af því þrátefli sem stendur yfir um hversu miklu tjóni ágangur mannsins hefur valdið lífríki jarðarinnar. En hvernig sem fer þá hafa þættir Attenboroughs auðveldað almenningi að skilja betur náttúru þessa einstaka hnattar sem við búum á.
David Attenborough er baráttumaður af Guðs náð sem ber hag framtíðarinnar fyrir brjósti. Í myndbandinu sem hér er hengt við talar þessi aldni en síungi maður um ógnirnar sem að okkur steðja af miklum sannfæringarkrafti og honum er mikið niðri fyrir.
Vendipunktur móður jarðar
Nú er baráttan um yfirráð á norðurslóðum hafin. Við höfum öll einhvern nasaþef af þeim breytingum sem eru að verða vegna loftslagsbreytinga á jörðinni. Uppsöfnun kolefnis í lofthjúpi jarðarinnar hefur gríðarleg áhrif á lífríkið og ekki sér fyrir endann á því ferli.
Margt mun breytast á næstu árum og áratugum ef ekki tekst að stemma stigu við þessari þróun. Hér ætla ég að nefna eitt atriði sem getur haft í för með sér ávinning fyrir Íslendinga, enda er oft gott að nefna það sem jákvætt getur talist áður en talað er um það sem síðra gæti verið.
Grundvallarbreyting er að verða hvað snertir aðgang manna að Norðurheimskautinu vegna bráðnunar ísbreiðunnar þar. Siglingaleiðin um höfin norður af Íslandi gerist æ greiðari og þannig skapast möguleiki á að sigla flutningaskipum þangað sem það áður var óhugsandi.
Það mun leiða til þess að siglingar frá Norður-Ameríku og Asíu verði mun hagkvæmari. Þór Jakobsson veðurfræðingur, sérfræðingur um hafís á norðurslóðum, benti á þennan möguleika í fjölda greina fyrir margt löngu ásamt öðrum vísindamönnum sem sáu þessar breytingar fyrir.
Þór benti á Finnafjörð í Langanesbyggð á Austfjörðum sem kjörinn stað fyrir höfn til að þjónusta þau skip sem sigldu þessa norðurleið skammt undan Íslandsströndum. Nú er verið að skoða möguleika á að staðsetja stórskipahöfn á Norðausturlandi og enn kemur Finnafjörður til greina.
Upphlaup Donalds Trump Bandaríkjaforseta um yfirtöku Grænlands var ekki úr lausu lofti gripið. Sérfræðingar forsetans höfðu eflaust vakið athygli hans á því að norðurslóðir væru að komast í alfaraleið með hlýnun Norðurskautsins og bráðnun íss og þess vegna kjörið að ná undir sig svæði sem tryggðu Bandaríkjunum aukin afnot af nýju siglingaleiðinni. Grænland býr líka yfir miklum náttúruauðlindum sem gróðavænlegt væri að ná yfirráðum yfir.
Baráttufólk fyrir verndun náttúrunnar hefur bent á að aukin skipaumferð um þetta viðkvæma hafsvæði auki hættuna á alvarlegum náttúruspjöllum. Slys geti átt sér stað og vöruflutningaskip valda mengun.
Straumurinn sem er lífæð okkar
Einhver helsta ógnin sem steðjar að löndum sem liggja að Norður-Atlantshafi eru þær breytingar sem eru að verða á Golfstraumnum.
Golfstraumurinn er hlýr hafstraumur sem á upptök sín í Karíbahafi og rennur í norður og norðaustur um Atlantshaf. Ýmsir fræðimenn nota hugtakið Golfstraumur einungis um þann hluta hans sem nær frá Hatterashöfða í Norður-Karólínuríki í Bandaríkjunum og norður fyrir Nýfundnaland.
Sá hluti hans sem nær til Íslands er kallaður Norður-Atlantshafsstraumur, en hinn hlutinn, frá Karíbahafinu að Hatterashöfða er kallaður Flórídastraumur. Til hægðarauka höldum við okkur við að kalla þessa strauma báða Golfstrauminn.
Vísindamenn sem hafa rannsakaða áhrif bráðnunar íss á Norðurheimskautinu og á Grænlandsjökli hafa komist að þeirri níðurstöðu að hún hefur afgerandi breytingar í för með sér. Smám saman hefur hægst á Golfstraumunum og spálíkön fræðimanna sýna fram á það að mikil hætta er á að þeir stöðvist alveg.
Golfstraumurinn er ein lykilástæða þess að löndin við Norður-Atlantshaf eru byggileg. Rannsóknir vísindamanna hafa leitt í ljós að haldi fram sem horfir muni loftslagið þar breytast mikið. Í löndum á borð við Ísland muni vetur til að mynda verða töluvert kaldari en nú er.
Evrópa liggur nokkuð norðarlega á hnettinum og þar er tiltölulega hlýtt miðað við önnur svæði jarðarinnar á svipaðri breiddargráðu. Golfstraumurinn er lykillinn að því þar sem hann flytur hlýjan sjó frá suðlægari slóðum norður um Atlantshafið sem verður til þess að sjórinn er hlýrri en ella væri.
Straumurinn hefur afgerandi áhrif á loftslagið á Íslandi sem er tiltölulega milt, sérstaklega á veturna, miðað við legu landsins. Því er nokkuð augljóst að Íslendingar byggju ekki við það loftslag sem hér ríkir nyti Golfstraumsins ekki við.
Og hvað gerist ef Golfstraumurinn stöðvast?
Hægt hefur mjög á Golfstraumnum og spár gera ráð fyrir að verði ekki undið ofan af þróuninni geti hann hreinlega stöðvast. Í nýjum rannsóknum er gert ráð fyrir því að verði Parísarsamkomulaginu frá 2016, fjölþjóðlegum samningi um losun kolefnis, fylgt, séu um 37% líkur á að þeir hafstraumar sem ná til Íslands frá suðlægum slóðum muni stöðvast.
Við það munu miklar veðurfarslegar breytingar raungerast hér á landi. Haldi kolefnalosun út í andrúmsloftið áfram óbreytt eða óheft aukast líkurnar til mikilla muna. Þó nokkuð mun kólna hér á landi og verða mun harðbýlla.
Þær breytingar munu hafa veruleg áhrif á allt lífríki landsins og sjávarins allt umhverfis það. Möguleikar í landbúnaði verða að líkindum mun minni en nú er. Atburðarásin mun án efa einnig hafa áhrif á fiskimiðin í kringum landið þar sem Golfstraumurinn hefur mikil áhrif. Allar líkur eru á því að möguleikar til fiskveiða dragist verulega saman.
Niðurstöður rannsókna vísindamanna á undanförnum árum sýna að flæði Golfstraumsins hefur ekki verið hægara frá síðustu ísöld, sem lauk fyrir um það bil 10 þúsund árum.
Breytingarnar munu ekki eiga sér stað á einu augabragði heldur verða þær yfir nokkurra ára tímabil. Gert er ráð fyrir heldur kaldranalegu útliti til framtíðar. Við getum gert ráð fyrir að finna fyrir breytingunum þegar á næstu árum og áratugum þótt þróunin sem spáð er geti tekið allt að 100 árum.
Loftslagsmál og náttúruvernd hafa í raun verið mér hugleikin allt frá barnæsku. Vísindin um loftslagbreytingar af völdum manna eru hreint ekki ný af nálinni. Upp úr 1950 fengu vísindamenn þau tæki og tól í hendurnar sem þurfti til að rannsaka loftslagið fyrir alvöru.
Fyrir þann tíma höfðu verið stundaðar rannsóknir og getgátum varpað fram um hugsanlegar loftslagsbreytingar af athöfnum mannkynsins. Sú loftslagsþróun sem nú er að ná hámarki hófst með iðnbyltingunni undir lok 18. aldar þegar notkun kola jókst við að knýja verksmiðjur og allra handa tæki og tól.
Nokkru síðar bættist brennsla olíu við og á síðustu öld hefur magn kolefnis í andrúmsloftinu aukist gríðarlega. Þetta ástand hefur mikla þýðingu fyrir okkur öll enda hefur ástandið sem skapast hefur, veruleg áhrif á nærumhverfi okkar. Hækkun sjávarborðs sem er rakið til bráðnunar íss á pólunum og á Grænlandsjökli hefur haft afgerandi afleiðingar fyrir mörg þau sem við strendur búa. Nokkur eyríki eru í eyðingarhættu af þeim völdum.
Framvindan er þannig ekki einskorðuð við norðlægar slóðir heldur er hún alheimsvandamál. Á ferðum mínum um Papúa Nýju-Gíneu, eyríki rétt norður af Ástralíu, kynntist ég fólki sem þegar hafði fundið fyrir töluverðum umskiptum.
Ég hitti íbúa strandþorpa sem sögðu mér að sjávarborðið hefði hækkað svo mikið að útilokað var að nýta lengur ræktarland vegna ágangs sjávarins. Þau sýndu mér einnig greftrunarstaði sem höfðu orðið fyrir barðinu á hækkandi stöðu sjávar.
Á þessari eyju í Kyrrahafinu býr fólk einnig í hálendi hátt yfir sjávarmáli þar sem malaría tók að blossa upp þar sem hennar hafði aldrei orðið áður vart. Hlýnun andrúmsloftsins varð til þess að moskítóflugan færði sig hærra upp í fjöllin og náði að dreifa þessum illvíga og oft mannskæða sjúkdómi þar sem hann þekktist ekki nema af afspurn áður.
Þróunin er ógnarhröð, ekki síst í ljósi þess að háttalag mannskepnunnar hefur náð að umturna jafnvægi sem hefur haldist lítt breytt í náttúrunni um árþúsundir á örskömmum tíma.
Nokkrar öflugar alþjóðlegar ráðstefnur hafa verið haldnar til að ræða loftslagsmál og leggja á ráðin um hvað skuli gera til að snúa þessari þróun við en þær hafa ekki skilað tilætluðum árangri. Heimurinn er enn síþyrstur í olíu til að knýja áfram framleiðslu- og farartæki. Kol eru enn notuð til orkuframleiðslu sem veldur miklum skaða. Mörg ríki hafa leitað annarra leiða til að stemma stigu við þessari þróun en það gengur hægt.
Kjarnorkuver voru talin geta bjargað málunum um tíma en urðu ekki vinsæll kostur vegna slysa sem orðið hafa til dæmis í Chernobyl í Úkraínu og Fukushima í Japan. Geislavirkum úrgangi sem verður til við samruna kjarneindanna við orkuframleiðslu þarf að koma í örugga geymslu til mörg hundruð ef ekki þúsunda ára. Hugmyndinni um nýtingu kjarnorku hefur þó vaxið fiskur um hrygg á síðari árum.
Breytingar loftslags af manna völdum og afleiðingar þeirra eru heldur ekki umræðuefni sem vekur kátínu og sér í lagi vegna þess að hamrað er á okkur almenningi með áróðri sem gerir okkur öll samsek.
Samsektin er álitin svipuð hvort sem við erum iðnjöfur sem stjórnar mengandi efnaverksmiðjum sem ganga fyrir kolum eða einstaklingur á Íslandi sem flokkar rusl, reynir að hjóla í vinnuna í snjóbyl með suðaustanofsaveður í fangið og kaupir slatta af dóti í Góða hirðinum. Þannig reynir sá að leggja sitt af mörkum við verndun náttúrunnar og viðnám við loftlagsvánni með því að minnka kolefnisfótspor sitt.
Fáir vita sennilega að það voru einmitt stóru olíufélögin sem hófu áróðurinn um áhrifin af kolefnisfótspori einstaklinga. BP eða British Petroleum fékk almannatengslafyrirtækið Ogilvy & Mather til liðs við sig til að einmitt sanna að það væru einstaklingar en ekki olíurisarnir sem ættu sökina á losun kolefnis sem væri að fara með allt til andskotans.
Almenningi var gert kleift að reikna út kolefnisfótspor sitt með kolefnisfótsporareiknivélinni sem BP skaffaði líka. Þannig gátum við öll séð, svart á hvítu, hvað daglegt líf okkar, tómstundaiðja og ferðalög kostuðu jörðina. Þannig vorum við ekki aðeins meðsek heldur alsek um að koma heiminum í skrúfuna. Auðvitað voru það ekki risafyrirtækin sem auðgast enn á að selja okkur kolefnaeldsneyti sem báru sökina.
Kvikmyndin Don´t look up sem var fyrst sýnd árið 2021 kemur upp í hugann. Hún er pólitísk satíra undir leikstjórn Adams McKay sem skrifaði handritið upp úr bók sem hann og David Sirota skrifuðu í sameiningu.
Myndin fjallar um það að loftsteinn stefnir til jarðarinnar sem mun granda öllu lífi skelli hann á henni. Myndin er dæmisaga og fjallar í rauninni um það sem við erum að ganga í gegnum varðandi loftslagsbreytingarnar sem nú eru að raungerast.
Fólkinu sem myndin fjallar um er ráðlagt að hætta að horfa til himins og gleyma ógninni sem þeytist í átt til þeirra á ógnarhraða. Ekki líta upp. Þessu má líkja við það hvernig okkur er bent á að hafa ekki of miklar áhyggjur af loftslagsbreytingunum og halda einfaldlega ótrauð áfram neyslunni. Fjöldi fólks tekur undir og fullyrðir að loftslagsógnin sé gabb. Góður maður sagði eitt sinn; Það er ekkert víst að þetta klikki.
Hinn aldargamli David Attenborough á þakkir skildar fyrir að sýna okkur alla fegurð og töfra jarðarinnar og fyrir að reyna að vekja okkur til umhugsunar um þann skaða sem núverandi ástand loftslagsmála hefur áskapað veröldinni.
En við getum kannski öll prísað okkur sæl með að þegar Golfstraumurinn hættir loks að streyma að við potuðum þó niður nokkrum trjáhríslum, til að jafna út kolefnisfótsporið okkar. Nú er bara að vona að trén lifi af loftslagsbreytingarnar sem verða af völdum þess að Golfstraumurinn hættir að flæða umhverfis okkur.
Athugasemdir