Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu telur sig ekki bundinn af stjórnsýslulögum og upplýsingalögum við framkvæmd lögbundinnar sáttameðferðar í fjölskyldumálum. 

Þetta kemur fram í svari sýslumanns við fyrirspurnarbréfi frá umboðsmanni Alþingis. Tilefnið er kvörtun konu til umboðsmanns vegna synjunar sýslumanns á beiðni um afrit af tölvupóstum sem fóru á milli sáttamanns hjá embættinu og barnsföður hennar.

Umboðsmaður óskaði eftir upplýsingum frá sýslumanni um lagagrundvöll synjunarinnar. Í svari sýslumanns kemur fram að embættið telji að „sáttameðferð samkvæmt framangreindu lagaákvæði falli hvorki undir stjórnsýslulög nr. 37/1993 né upplýsingalög nr. 140/2012 og því verði ákvæðum þessara laga ekki beitt um aðgang að gögnum í því tilviki sem kvörtunin lýtur að“. 

Árið 2012 var fest í lög að foreldrar væru skyldugir samkvæmt barnalögum til að leita sátta áður en krafist væri úrskurðar eða höfðuð mál um forsjá, lögheimili, umgengni, dagsektir eða aðför.

Undanfarnar vikur hefur átt sér stað hávær umræða í samfélaginu um stöðu brotaþola innan kerfisins. Greint hefur verið frá tilvikum þar sem konur úr ofbeldissamböndum eru þvingaðar til langdreginna samningaviðræðna við kvalara sína eftir sambúðarslit, og hvernig ofbeldismenn eiga til að misnota þau úrræði sem eru til staðar og tefja lögskilnaðarferli, svo sem með því að sinna ekki boðunum og mæta ekki í sáttameðferðir og fyrirtökur. 

Sáttameðferð er lögbundið ferli þar sem sýslumaður fer með lykilhlutverk samkvæmt barnalögum. Yfirlýst markmið sáttameðferðar er að hjálpa foreldrum að gera samning um þá lausn máls sem er barni fyrir bestu og samkvæmt 3. mgr. 33. gr. barnalaga ber foreldrum að „mæta sjálfir á þá sáttafundi sem sáttamaður boðar til“. Þá setur ráðherra reglur um sáttameðferð, svo sem um framkvæmd þess, vottun um meðferð og hæfi sáttamanna. 

Í 71. gr. barnalaga, í kafla um meðferð og úrlausn stjórnvalda á málum samkvæmt lögunum, segir orðrétt: Að því leyti sem ekki er kveðið á um annað í lögum þessum fer um meðferð máls samkvæmt stjórnsýslulögum. Þótt ekki sé tekið fram í 33. gr. um sáttameðferð að slík mál séu undanþegin gildissviði stjórnsýslulaga lítur sýslumaður svo á að ferlið falli hvorki undir stjórnsýslulög né upplýsingalög. 

Umboðsmaður spyr um afstöðu ráðuneytisins

Umboðsmaður Alþingis hefur kallað eftir afstöðu dómsmálaráðuneytisins til þessara sjónarmiða sýslumanns. Í fyrirspurnarbréfi til ráðuneytisins, dagsettu 4. júní 2018, óskar umboðsmaður þess sérstaklega að ráðuneytið taki afstöðu til eftirfarandi atriða:

1. Hvort útgáfa vottorðs um sáttameðferð samkvæmt 33. gr. a. laga nr. 76/2003 sé stjórnvaldsákvörðun sem falli undir ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

2. Hvort sáttameðferð sáttamanns samkvæmt sama lagaákvæði í tilefni af ágreiningi um forsjá barns sé liður í meðferð máls sem lokið getur með útgáfu vottorðs um sáttameðferð.

3. Hvort sáttameðferð sáttamanns samkvæmt ákvæðinu sé hluti af starfsemi sýslumanns, sbr. 1. mgr. 2. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012, eða eftir atvikum starfsemi einkaaðila sem með lögum eða með ákvörðun eða samningi sem byggist á heimild í lögum hefur verið falið að taka stjórnvaldsákvörðun eða sinna þjónustu sem kveðið er á um í lögum að stjórnvald skuli sinna eða telst að öðru leyti liður í opinberu hlutverki stjórnvalds, sbr. 1. mgr. 3. gr. sömu laga. 

4. Með hliðsjón af afstöðu ráðuneytisins til framangreindra atriða óska ég loks eftir því að ráðuneytið upplýsi mig um hvort það hyggist grípa til einhverra viðbragða gagnvart sýslumanni vegna þeirrar afstöðu og þá hvaða viðbragða.

Fram kemur að umboðsmaður beini spurningunum til ráðuneytisins í ljósi þess yfirstjórnunar- og eftirlitshlutverks sem það fer með gagnvart sýslumanni. 

Hafa eftirlit með sýslumanniStarfsemi sýslumanns heyrir undir dómsmálaráðuneytið samkvæmt forsetaúrskurði. Hér má sjá Sigríði Andersen dómsmálaráðherra ásamt Hauki Guðmundssyni ráðuneytisstjóra.

Mynd: Pressphotos