Hlýnun jarðar hefur víð­tæk áhrif á okkur öll. Eitt af því sem títt hefur verið rætt þegar hlýnun jarðar kemur við sögu er mat­væla­ör­yggi. Hugtakið mat­væla­ör­yggi vísar til þess hversu örugg við erum um aðgang að þeirri nær­ingu sem við þurfum. 

Mat­væla­ör­yggi getur verið ógnað af ýmsum ástæðum en ein þeirra er hlýnun jarðar sem leiðir til verri afkomu þeirra líf­vera sem við veljum að neyta. Sem dæmi má nefna að plöntur sem við ræktum okkur til matar geta ekki vaxið við hvaða hita­stig sem er. Að auki má nefna að fylgi­fiskur hlýn­unar jarðar er þurrkun á stórum land­svæðum, og land­svæði sem áður gátu reytt sig á árleg úrhelli verða nú verr úti en önnur.

Það er því aug­ljóst að með breyt­ingu ýmissa vist­kerfa munum við horfa upp á gríð­ar­legar breyt­ingar í fram­leiðslu mat­væla. Samhliða sveiflum í mat­væla­fram­leiðslu munum við án efa líka sjá breyt­ingar í hag­kerfum þeirra ríkja sem reiða sig á ákveðin mat­væli sem útflutn­ings­vöru.

Styrkur gróðurhúsalofttegunda hefur víðtæk áhrif

Eins og þetta sé ekki nógu dramat­ískt þá er því miður ekki öll sagan sögð. Hita­stigs­breyt­ingar eru ekki það eina sem hefur áhrif á líf­ver­urnar sem við borðum. Þau efni sem valda gróð­ur­húsa­á­hrifum finn­ast nú í loft­hjúpnum í mun meira magni en áður og fer styrkur þeirra vax­andi. Efna­sam­setn­ing loft­hjúps­ins hefur einnig áhrif á það hversu vel líf­verur lifa og hvaða efni þær eru að fram­leiða.

Ýmsar rann­sóknir hafa bent til þess að sam­hliða auknum styrk koltví­oxíðs í and­rúms­lofti hafi nær­ing­ar­gildi plantna breyst. Ein hugs­an­leg skýr­ing á því er sú að breyt­ing á styrk koltví­oxíðs skapi ójafn­vægi milli þeirra efna sem plöntur nýta úr loft­inu og þeirra efna sem þær nýta úr jarð­veg­inum.  

Með tím­anum hafa þessar til­gátur fengið meira vægi. Sem dæmi var nýverið hrint af stað rann­sókn þar sem gömul yrki af papriku, kaffi og hrís­grjónum eru ræktuð sam­hliða þeim yrkjum sem nýtt eru í dag. Þessari rann­sókn er ætlað að skera úr um vægi erfða og umhverfis í þessum efnum. 

Hlýnun jarðarMeð auknum útblæstri svo­kall­aðra gróð­ur­húsa­loft­teg­unda fest­ist meiri hiti af sól­ar­ljósi í and­rúms­lofti jarð­ar­innar.

Mynd: Shutterstock

Hrísgrjón tapa næringargildi sínu með áframhaldandi hlýnun

Fleiri hafa lagt sitt á voga­skál­arnar til að skil­greina hvort og þá hvaða áhrif koltví­oxíðs­aukn­ingin hefur á mat­vælin okkar. Rann­sókn­ar­hópur við Uni­versity of Tokyo birti í nýjasta tölu­blaði Science Advances, nið­ur­stöður rann­sóknar sinnar á 18 hrís­grjóna­teg­undum sem rækt­aðar voru  við háan styrk koltví­oxíðs.

Til að mæla áhrifin skoð­aði hóp­ur­inn afbrigði af hrís­grjóna­plöntum sem allar eru not­aðar til mat­væla­rækt­unar í Japan eða Kína. Styrk koltví­oxíðs var haldið í tæp­lega 600 ppm sem er sami styrkur og talið er að verði til staðar í and­rúms­loft­inu þegar líða tekur á seinni hluta þess­arar aldar. 

Hópurinn vildi sýna fram á áhrif koltví­oxíðs við sam­bæri­legar rækt­un­ar­að­stæður og plönt­urnar eru rækt­aðar í og því var ekki not­ast við gróð­ur­hús heldur var styrk koltví­oxíðs stjórnað með pípu­lögnum í kringum lít­inn hrís­grjóna­akur, þar sem loft­teg­und­inni var dælt út. 

Þegar hrís­grjónin voru skoðuð, með til­liti til nær­ing­ar­efna kom í ljós að í flestum til­fellum voru hrís­grjónin nær­ing­ar­snauð­ari, sam­an­borið við nær­ing­ar­gildi teg­und­anna í dag. Pró­tín­inni­hald hrís­grjón­anna minnk­aði að með­al­tali um 10,3%, járn minnk­aði um 8,0% og zink um 5,1%. Þegar hóp­ur­inn bar saman B-vítamín magn í hrís­grjónum ræktuð við herfð­bundar aðstæður eða við hækk­aðan styrk koltví­oxíðs var sömu sögu að segja.  B1-vítamín minnk­aði um 17,1%, B2 um 16,6%, B5 um 12,7% og B9 um 30,3%. 

Ójafnvægi breytir næringargildi?

Ástæða þess að plönt­urnar breyta nær­ing­ar­inni­haldi sínu getur verið marg­þætt. Helst má telja að plantan sé þarna að svara þeirri ofgnótt sem hún upp­lifir af bygg­ing­ar­efni kol­vetna. Kolvetni verða til þegar plöntur nota koltví­oxíð úr and­rúms­lofti og orku frá sól­ar­ljós­inu til að ljóstil­lífa. 

Plantan nýtir einnig efni úr jarð­vegi til að fram­leiða t.d. vítamín og prótín en styrkur þeirra efna hefur ekki auk­ist í jarð­vegi á sama hátt og styrkur koltví­oxíðs hefur auk­ist í and­rúms­lofti. Þarna mynd­ast því ákveðið ójafn­vægi sem leiðir til breyt­inga í nær­inga­gildi hrís­grjón­anna. Ekki má svo gleyma að fylgi­fiskur þessa alls er hlýnun jarðar sem gerir plönt­urnar ennþá við­kvæm­ari eða getur a.m.k. haft áhrif á getu hennar til að lifa.

Áhrifin mest í fátækari heimshlutum

Í sumum hlutum heims eru hrís­grjón meg­in­uppi­staða í fæðu fólks. Þetta á ekki bara við um ákveðna menn­ing­ar­heima heldur eru hrís­grjón líka ódýr matur og því algengt að fátæk­ari hlutar vel­meg­andi ríkja lifi mikið á hrís­grjónum. 

Gangi það eftir sem þessi rann­sókn hefur sýnt fram á, að nær­ing­ar­gildi hrís­grjóna dali, mun það án efa hafa áhrif á fjölda fólks sem notar hrís­grjón í miklum mæli. Fyr­ir­sjá­an­legar afleið­ingar þess er vannær­ing stórra hópa og aukin tíðni sjúk­dóma.

Hér hefur aðeins verið skoðað hvaða áhrif koltví­oxíð hefur á nær­ing­ar­gildi hrís­grjóna. Ástæða þess að hrís­grjóna­plantan var tekin fyrir er hve stór hlut­deild hennar er í fæðu heims­ins. Það má þó ekki gleym­ast að fleiri plöntur liggja undir og þegar litið verður á heild­ar­mynd­ina gætum við verið að sjá almennt nær­ing­ar­snauð­ari mat þegar fram líða stundir. 

Við skulum þó ekki örvænta strax þar sem að þessar nið­ur­stöður þarf að stað­festa í stærra úrtaki. Að auki inni­halda hrís­grjón fleiri nær­ing­ar­efni en hér voru mæld og því er ein­hver mögu­leiki á að hlut­deild þeirra auk­ist eða breyt­ist lítið. Hvað sem því líður þá er löngu tíma­bært að við lítum öll í eigin barm og finnum hvert og eitt leið til að sporna við auk­inni losun koltví­oxíðs út í and­rúms­loftið.