Rússland hagnast á meðan hætta á olíuskorti eykst

Alþjóð­legir olíu­mark­aðir eru nú í mik­illi óvissu þar sem átök í Mið­aust­ur­löndum, breyt­ingar á við­skipta­þving­unum og aðgerðir stór­velda hafa víð­tæk áhrif á fram­boð og eft­ir­spurn. Ný gögn benda til þess að tekjur sumra ríkja auk­ist hratt á meðan hætta á alvar­legum sam­drætti og olíu­sjokki fer vax­andi.

Samkvæmt Alþjóð­legu orku­mála­stofn­un­inni (IEA) nær tvö­fald­aði Rússland tekjur sínar af olíu­út­flutn­ingi í mars. Tekj­urnar námu um 19 millj­örðum dala, eftir að útflutn­ingur jókst í 7,1 milljón tunnur á dag. Aukn­ingin kemur í kjöl­far þess að Banda­ríkin slök­uðu tíma­bundið á hluta við­skipta­þving­ana vegna stríðs­ins í Úkraínu, meðal ann­ars með því að heim­ila sölu á olíu sem þegar var á leið til kaup­enda.

Hafnarbann á írönsk hafnarsvæði

Á sama tíma hefur ákvörðun stjórn­valda í Washington um að setja hafn­bann á írönsk hafn­ar­svæði við Hormuz-sund vakið miklar áhyggjur. Sundið er ein mik­il­væg­asta sigl­inga­leið heims og um fimmt­ungur allrar olíu fer þar um. Aðgerðin er talin geta raskað fram­boði veru­lega, sér­stak­lega til Asíu, þar sem Íran hefur áfram verið stór birgir þrátt fyrir átökin.

Íran hefur hingað til haldið uppi stöð­ugu flæði hrá­olíu, meðal ann­ars með svoköll­uðum „skugga­flota“ – neti eldri skipa sem starfa í mik­illi leynd til að kom­ast hjá refsi­að­gerðum. Sér­fræð­ingar segja þetta kerfi hafa reynst ótrú­lega þrautseigt, jafn­vel í miðju stríði, og að erfitt verði að stöðva það án frek­ari stig­mögn­unar átaka.

Hafnbannið hafði áhrif á markaði

Hafn­bannið hefur þegar haft áhrif á mark­aði. Olíuverð hækk­aði um átta pró­sent og fór yfir 100 dali á tunnu skömmu eftir að það var til­kynnt. Kína, stærsti kaup­andi íranskrar olíu, hefur gagn­rýnt aðgerð­irnar harð­lega og kallað þær hættu­legar.

Þrátt fyrir að fram­boð sé undir þrýst­ingi bendir IEA á að eft­ir­spurn eftir olíu gæti nú dreg­ist saman í fyrsta sinn frá því COVID-far­ald­ur­inn hófst. Hækkandi verð og trufl­anir á flutn­ingum neyða ríki og atvinnu­greinar til að draga úr notkun, og gert er ráð fyrir að eft­ir­spurn minnki veru­lega á næstu mán­uðum.

Stofn­unin spáir því að eft­ir­spurn hafi þegar dreg­ist saman um hund­ruð þús­unda tunna á dag í mars og muni minnka enn frekar í apríl. Í sviðs­mynd þar sem Hormuz-sundið helst lokað gæti sam­drátt­ur­inn orðið allt að fimm millj­ónir tunna á dag það sem eftir er árs­ins.

Olíuverð hefur nær tvöfaldast 

Framboð hefur einnig orðið fyrir miklu höggi. Í mars hurfu yfir 360 milljón tunnur af mark­aðnum vegna átaka og skemmda á innviðum og búist er við enn meiri skerð­ingu í apríl. Heild­ar­fram­boð féll niður í um 97 milljón tunnur á dag, sem er veru­legur sam­dráttur á skömmum tíma.

Olíuverð hefur nær tvö­fald­ast frá því stríðið hófst og áhrifin eru farin að skila sér í hærra verði á elds­neyti og öðrum afurðum. Ríki hafa þegar gripið til ráð­staf­ana, meðal ann­ars með því að ganga á birgðir sínar, en birgðir heims­ins minnk­uðu um tug­millj­ónir tunna í mars einum saman.

Þrátt fyrir alvar­lega stöðu telja sumir grein­ing­ar­að­ilar að mark­aðir geri ráð fyrir að átök­unum ljúki áður en langt um líður. Vonir standa til þess að við­ræður leiði til vopna­hlés og að sigl­inga­leiðir opn­ist á ný, sem gæti dregið úr þrýst­ingi á mark­aði.

Brutust í gegnum hafnarbannið 

Í gær fóru minnst þrjú skip frá írönskum höfnum yfir Hormuz-sundið þrátt fyrir hafn­bann Banda­ríkj­anna, sam­kvæmt gögnum um skipa­um­ferð sem birt­ust fyrr í dag. 

Eitt skipið var skráð í Líberíu og fór yfir sundið eftir að hafa losað um 74 þús­und tonn af maís í íranskri höfn. Annað var olíu­flutn­inga­skrip sem skráð er á Kómor­eyjum og var hlaðið met­anóli.  

Þá fór kín­verskt olíu­flutn­inga­skip, Rich Starry, einnig yfir sundið að næt­ur­lagi, á leið með met­anól til Óman. Er sigl­ingin túlkuð sem próf­raun á hafn­ar­bann Banda­ríkj­anna. Tals­maður kín­verska utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins, Guo Jiakun, hefur sagt að hafn­ar­bannið sé „hættu­legt og ábyrgð­ar­laust“. Skipið er á lista Banda­ríkj­anna yfir skip sem sæta refsi­að­gerðum vegna tengsla við Íran. 

Áhrif á íslenskan markað

Áfram ríkir þó mikil óvissa. Ef átökin drag­ast á lang­inn gæti heims­bú­skap­ur­inn staðið frammi fyrir einni mestu röskun á orku­mörk­uðum í sög­unni, með til­heyr­andi áhrifum á verð­bólgu, hag­vöxt og lífs­kjör um allan heim.

Íslend­ingar kaupa olíu frá Noregi og eng­inn skortur er á olíu þaðan. Verðið ræðst hins vegar af heims­mark­aðs­verði. Íslenskir neyt­endur hafa fundið fyrir því að bens­ín­verð hefur hækkað frá því í byrjun mars um 30 krónur á líter­inn að með­al­tali. Þá hefur verð á þotu­elds­neyti nærri tvö­fald­ast, sem end­ur­spegl­ast í hærra verði á flug­miðum. Frétta­stofa RÚV greindi einnig frá því fyrir helgi að birgjar vara við skorti á smur­olíu.