Alþjóðlegir olíumarkaðir eru nú í mikilli óvissu þar sem átök í Miðausturlöndum, breytingar á viðskiptaþvingunum og aðgerðir stórvelda hafa víðtæk áhrif á framboð og eftirspurn. Ný gögn benda til þess að tekjur sumra ríkja aukist hratt á meðan hætta á alvarlegum samdrætti og olíusjokki fer vaxandi.

Samkvæmt Alþjóðlegu orkumálastofnuninni (IEA) nær tvöfaldaði Rússland tekjur sínar af olíuútflutningi í mars. Tekjurnar námu um 19 milljörðum dala, eftir að útflutningur jókst í 7,1 milljón tunnur á dag. Aukningin kemur í kjölfar þess að Bandaríkin slökuðu tímabundið á hluta viðskiptaþvingana vegna stríðsins í Úkraínu, meðal annars með því að heimila sölu á olíu sem þegar var á leið til kaupenda.

Hafnarbann á írönsk hafnarsvæði

Á sama tíma hefur ákvörðun stjórnvalda í Washington um að setja hafnbann á írönsk hafnarsvæði við Hormuz-sund vakið miklar áhyggjur. Sundið er ein mikilvægasta siglingaleið heims og um fimmtungur allrar olíu fer þar um. Aðgerðin er talin geta raskað framboði verulega, sérstaklega til Asíu, þar sem Íran hefur áfram verið stór birgir þrátt fyrir átökin.

Íran hefur hingað til haldið uppi stöðugu flæði hráolíu, meðal annars með svokölluðum „skuggaflota“ – neti eldri skipa sem starfa í mikilli leynd til að komast hjá refsiaðgerðum. Sérfræðingar segja þetta kerfi hafa reynst ótrúlega þrautseigt, jafnvel í miðju stríði, og að erfitt verði að stöðva það án frekari stigmögnunar átaka.

Hafnbannið hafði áhrif á markaði

Hafnbannið hefur þegar haft áhrif á markaði. Olíuverð hækkaði um átta prósent og fór yfir 100 dali á tunnu skömmu eftir að það var tilkynnt. Kína, stærsti kaupandi íranskrar olíu, hefur gagnrýnt aðgerðirnar harðlega og kallað þær hættulegar.

Þrátt fyrir að framboð sé undir þrýstingi bendir IEA á að eftirspurn eftir olíu gæti nú dregist saman í fyrsta sinn frá því COVID-faraldurinn hófst. Hækkandi verð og truflanir á flutningum neyða ríki og atvinnugreinar til að draga úr notkun, og gert er ráð fyrir að eftirspurn minnki verulega á næstu mánuðum.

Stofnunin spáir því að eftirspurn hafi þegar dregist saman um hundruð þúsunda tunna á dag í mars og muni minnka enn frekar í apríl. Í sviðsmynd þar sem Hormuz-sundið helst lokað gæti samdrátturinn orðið allt að fimm milljónir tunna á dag það sem eftir er ársins.

Olíuverð hefur nær tvöfaldast 

Framboð hefur einnig orðið fyrir miklu höggi. Í mars hurfu yfir 360 milljón tunnur af markaðnum vegna átaka og skemmda á innviðum og búist er við enn meiri skerðingu í apríl. Heildarframboð féll niður í um 97 milljón tunnur á dag, sem er verulegur samdráttur á skömmum tíma.

Olíuverð hefur nær tvöfaldast frá því stríðið hófst og áhrifin eru farin að skila sér í hærra verði á eldsneyti og öðrum afurðum. Ríki hafa þegar gripið til ráðstafana, meðal annars með því að ganga á birgðir sínar, en birgðir heimsins minnkuðu um tugmilljónir tunna í mars einum saman.

Þrátt fyrir alvarlega stöðu telja sumir greiningaraðilar að markaðir geri ráð fyrir að átökunum ljúki áður en langt um líður. Vonir standa til þess að viðræður leiði til vopnahlés og að siglingaleiðir opnist á ný, sem gæti dregið úr þrýstingi á markaði.

Brutust í gegnum hafnarbannið 

Í gær fóru minnst þrjú skip frá írönskum höfnum yfir Hormuz-sundið þrátt fyrir hafnbann Bandaríkjanna, samkvæmt gögnum um skipaumferð sem birtust fyrr í dag. 

Eitt skipið var skráð í Líberíu og fór yfir sundið eftir að hafa losað um 74 þúsund tonn af maís í íranskri höfn. Annað var olíuflutningaskrip sem skráð er á Kómoreyjum og var hlaðið metanóli.  

Þá fór kínverskt olíuflutningaskip, Rich Starry, einnig yfir sundið að næturlagi, á leið með metanól til Óman. Er siglingin túlkuð sem prófraun á hafnarbann Bandaríkjanna. Talsmaður kínverska utanríkisráðuneytisins, Guo Jiakun, hefur sagt að hafnarbannið sé „hættulegt og ábyrgðarlaust“. Skipið er á lista Bandaríkjanna yfir skip sem sæta refsiaðgerðum vegna tengsla við Íran. 

Áhrif á íslenskan markað

Áfram ríkir þó mikil óvissa. Ef átökin dragast á langinn gæti heimsbúskapurinn staðið frammi fyrir einni mestu röskun á orkumörkuðum í sögunni, með tilheyrandi áhrifum á verðbólgu, hagvöxt og lífskjör um allan heim.

Íslendingar kaupa olíu frá Noregi og enginn skortur er á olíu þaðan. Verðið ræðst hins vegar af heimsmarkaðsverði. Íslenskir neytendur hafa fundið fyrir því að bensínverð hefur hækkað frá því í byrjun mars um 30 krónur á líterinn að meðaltali. Þá hefur verð á þotueldsneyti nærri tvöfaldast, sem endurspeglast í hærra verði á flugmiðum. Fréttastofa RÚV greindi einnig frá því fyrir helgi að birgjar vara við skorti á smurolíu.