Nan Goldin, lista­kona sem síð­ustu ára­tugi hefur verið heims­þekkt fyrir að fanga það allra mann­leg­asta með ljós­myndum sínum, opn­aði yfir­lits­sýn­ingu í Neue Nationalgalerie-safn­inu í Berlín í októ­ber.  Við opnun sýn­ing­ar­innar hélt Goldin harð­orða ræðu, þar sem hún gagn­rýndi rit­skoðun á röddum lista­fólks í Þýska­landi:

„Af hverju er ég að tala við ykkur, Þýska­land?
Því tungur hafa verið bundnar, kyrktar af rík­is­stjórn­inni, lög­regl­unni og menn­ingarlegum ofsóknum. [Berlín] er borg sem við [lista­menn] litum eitt sinn á sem athvarf. En síðan 7. októ­ber hefur meira en 180 lista­mönnum, rit­höf­undum og kenn­urum verið slaufað, sumum þeirra fyrir eitt­hvað jafn hvers­dags­legt og læk á Instagram. Mörg þeirra eru palest­ínsk, 20% þeirra eru gyðingar. Af hverju er ég að tala hér? Ég ákvað að nota þessa sýn­ingu sem vett­vang fyrir sið­ferðisreiði mína yfir þjóð­ar­morð­inu í Gaza og Líbanon. Ég lít á sýn­ing­una mína hér sem prófstein: Ef listakona í minni stöðu fær að tjá póli­tískar skoð­anir sínar án þess að það sé þaggað niður, vona ég að það ryðji braut­ina fyrir aðra lista­menn til að tjá sig án rit­skoð­unar. Ég vona að það verði útkoman. Af hverju fæ ég ekki að tala, Þýska­land?“

Þetta á ekki eftir að enda vel

Hvað er að gerast í Þýskalandi?

En hvaðan koma ásak­anir ljós­mynd­ar­ans heims­þekkta og hvað er eig­in­lega að ger­ast í Þýska­landi? Þau sem eru í menn­ingar- og lista­geir­anum þekkja hvernig lista­stofn­anir kepp­ast við að sanna sam­fé­lags­legt gildi sitt með því að sýn­ingar þeirra taki fyrir nýlendu­stefnu, ras­isma, kynja­hlut­verk og svo fram­vegis. Það þykir því mörgum lista­mönnum skjóta skökku við að lista­stofn­anir rit­skoði lista­fólk sem styður frels­is­bar­áttu Palest­ínu berum orðum, eða með lækum á Instagram, eins og Goldin orð­aði það. En síðan þýska þingið sam­þykkti ályktun um að nota skyldi skil­grein­ingu IHRA-sam­tak­anna (e. Alþjóð­legu sam­tökin um minn­ingu helfar­ar­innar) þegar úrskurðað væri um hvað teld­ist til gyð­inga­hat­urs var öll gagn­rýni á Ísra­els­ríki sett undir þann hatt. Til að gefa dæmi um hversu víð skil­grein­ing sam­tak­anna IHRA á gyð­inga­hatri er má nefna að sam­tökin telja skýrslu stærstu mann­úð­ar­sam­taka heims, Amnesty International, um að Ísrael sé aðskiln­að­ar­ríki[1] til gyð­inga­hat­urs.

Áhrif á fjölmarga listamenn og akademíkera

Meðal þess fyrsta sem ályktun þýska þings­ins gaf af sér var brott­rekstur Þjóð­verja af kongólskum upp­runa úr starfi sem umsjón­ar­maður barna­sjón­varps­þáttar, fyrir þátt­töku hans í umhverf­is­vænni hátíð til styrktar börnum á Vest­ur­bakk­anum í Palest­ínu. Síðan þá hefur álykt­unin haft áhrif á fjöl­marga lista­menn og aka­demíkera: Lista­konan og goð­sögnin Laurie Anderson missti pró­fess­ors­stöðu sína við Folkwang-lista­há­skól­ann í Essen fyrir að skrifa undir opið bréf lista­fólks gegn aðskiln­að­ar­stefnu Ísraels, palest­ínska skáldið Adania Shibli var svipt verð­launa­af­hend­ingu vegna bókar sinnar á Bóka­há­tíð­inni í Frank­furt, að því er virð­ist vegna þjóð­ernis hennar. Lista­mið­stöðin Oyoun neydd­ist til að loka dyrum sínum eftir að þau misstu allar styrk­veit­ingar í kjöl­far þess að þau héldu við­burð undir nafn­inu „Raddir gyð­inga fyrir rétt­látum friði í Mið-Aust­ur­löndum“. Þetta eru allt dæmi frá síð­ast­liðnu ári, en þýska þingið stað­festi nú í nóv­em­ber ályktun sína um að ríkið myndi ekki styrkja sam­tök eða verk­efni sem kalla eftir snið­göngu á Ísrael eða styðja snið­göngu­hreyf­ing­una, eða ógna til­veru­rétti Ísra­els­ríkis. 

Svo virð­ist því sem aflýs­ingar á lista­sýn­ingum, tón­leikum og leik­sýn­ingum, boðum til lista­manna, veit­ingar á bóka­verð­launum, verði enn undir smá­sjá víðrar skil­grein­ingar á hvað geti flokk­ast sem hatur.   

Meint „innflutt“ gyðingahatur

Nan Goldin benti einnig á í ræðu sinni það sem margir aðrir gagn­rýnendur stefnu þýskra stjórn­valda hafa gagn­rýnt varð­andi álykt­anir þings­ins, sem er að skil­grein­ing Þýska­lands á gyð­inga­hatri skekki bar­átt­una gegn raun­veru­legu gyð­inga­hatri, færi fók­us­inn frá hat­urs­glæpum nýnas­ista yfir á mót­mæli gegn því sem þau kalla „inn­flutt“ gyð­inga­hatur. Þýska­land telur sumsé gyð­inga­hat­rið inn­flutt en ómögu­lega geta verið lengur að finna í þeirra eigin borg­urum, jafn­vel þó rann­sóknir sýni að 80% hat­urs­glæpa gegn gyð­ingum séu framdir af öfga-hægri hópum sem aðhyll­ast hvíta yfir­burða­hyggju. 

Meðal gagn­rýnenda rit­skoð­unar Þjóð­verja er Candace Breitz, suður-afrísk lista­kona af gyð­inga­ættum, sem varð fyrir því að hætt var við mynd­list­ar­sýn­ingu hennar vegna þess að hún hefði ekki sam­þykkt að leggja árás Hamas 7. októ­ber 2023 að jöfnu við hel­för­ina. Breitz benti í við­tali í kjöl­farið á fárán­leika þess að Þýska­land segi nú gyð­ingum hvað séu rétt og röng við­brögð við slátrun á þeim sjálfum. Á mót­mælum gyð­inga fyrir Palest­ínu þann 10. nóv­em­ber 2023 sagði lista­konan jafn­framt: „Á sama tíma halda nýnas­istar og þjóð­ern­is­sinnar áfram að ganga um götur Þýska­lands með vernd lög­reglu, og stuðn­ingur við [hægri] flokk­inn AfD heldur áfram að vaxa [...] Hvernig er það mögu­legt, vinir, að röddum okkar sem menn­ing­ar­fólks, lista­manna, rit­höf­unda, tón­list­ar­manna, ljóð­skálda, leik­hús­fólks, fræði­manna, hug­vits­manna – hvernig er það mögu­legt að rödd okkar sé talin hættu­legri fyrir þetta sam­fé­lag en rödd hvítra þjóð­ern­is­sinna og hægri öfga­hreyf­inga?“

Hægrið er að taka bar­átt­una um tján­ing­ar­frelsið upp á sína arma á meðan lista­menn, sem eru yfir­leitt á vinstri vængnum, virð­ast ekki vilja taka ekki upp hansk­ann fyrir lista­fólk.

Listamenn þurfa að hugsa sig tvisvar um

Þýsk vin­kona und­ir­rit­aðrar sótti um styrk fyrir skóla­gjöldum fyrir meist­ara­námi í sviðs­listum. Henni þótti nokkuð öruggt að fá styrk­inn, ekki síst þar sem hún er lista­kona með nokkuð „pott­þétta“ fer­il­skrá í list­heim­inum: hún hefur unnið óslitið frá því hún kláraði grunn­nám, vinnur sam­fé­lags­leg verk­efni með inn­flytj­endum, ung­lingum og öðrum hópum sem ekki hafa rödd í sam­fé­lag­inu, ofan á það að vinna sleitu­laust í ólíkum opin­berum menn­ing­ar­stofn­unum og vinna einnig að gras­rót­ar­starfi. En styrk­inn fékk hún ekki. Það er auð­vitað alltaf sjokk að fá ekki styrk, og fyrir því geta verið ólíkar ástæður – þýska náms­styrkja­stofn­unin gaf vin­konu minni ekki upp ástæðu, en vin­kona mín velti fyrir sér hvort hún hafi gert mis­tök: Einn með­mæl­andi hennar er nefni­lega lista­kona sem hefur haft hátt um yfir­stand­andi árásir Ísraels á Palest­ínu og Líbanon. „Ég bara hugs­aði þetta, það er ekki endi­lega það – en gæti það verið að mér hafi verið hafnað vegna þess?“ Það er auð­velt að afskrifa áhyggjur vin­konu minnar sem hreina para­noju, en raunin er að flestir lista­menn í Þýska­landi þurfa nú að hugsa sig tvisvar um áður en þeir tengja sig eða list sína á nokkurn hátt við mál­stað Palest­ínu.

 „Hinn nýi McCarthy-ismi“

Á meðan vopna­send­ingar Þýska­lands til Ísraels hafa tífald­ast á einu ári, hefur stefna lands­ins í menn­ing­ar­málum þró­ast út í að vera einn armur utan­rík­is­stefnu lands­ins. Vegferð Þýska­lands hefur verið kölluð „hinn nýi McCarthy-ismi“.

Í listaum­hverfi Þýska­lands, þar sem allar lista­stofn­anir eru að ein­hverju leyti rík­is­styrktar, skiptir miklu máli að stjórn­völd standi vörð um tján­ing­ar­frelsi lista­manna. Lista­fólk í þýska­landi er því margt hrætt við að skrifa undir opin bréf eða deila efni um Palest­ínu á sam­fé­lags­miðlum, því það gæti þýtt að þeir missi lífs­við­ur­værið.

 Fjöl­margar kenn­ingar hafa komið fram um af hverju Þjóð­verjar, þessi þjóð sem virt­ist hafa geng­ist við ger­enda­stimpl­inum með auð­mýkt eftir seinni heims­styrj­öld, þjóðin sem tók minn­ingu helfar­ar­innar og dýfði sér í hana í sekt­ar­kennd sem virt­ist næstum ein­kenn­ast af stolti, kepp­ist nú við að þagga niður í lista­mönnum sem segja það sem þeim finnst óþægi­legt. Er Þjóð­verjum kannski svo mikið í mun að vera réttir að þeir fara hring­inn og verða það sem þeir ótt­ast mest sjálfir?

 Titill yfir­lits­sýn­ingar Nan Goldin í Neue Nationalgalerie eru varn­að­ar­orð sem hefðu vel átt heima í kraft­mik­illi ræðu hennar: „This will not end well“, eða „Þetta mun ekki enda vel“. Við látum liggja á milli hluta hvort orð hennar reyn­ist hafa spá­dómsmátt.