Enn virð­ast litlar líkur á að samið verði um frið í Úkra­ínu­stríð­inu á næst­unni. Inn­rás­ar­her Rússa situr sem fast­ast í land­inu, bæði í Donbass-hér­að­inu í aust­ur­hluta Úkraínu, á Krím­skaga og víðar og virð­ist heldur hafa sótt í sig veðrið að und­an­förnu, eftir að vonir Úkra­ínu­manna um góðan árangur gagn­sóknar á síð­asta ári brugð­ust alger­lega.

Athyglin bein­ist stundum að þeim einu raun­veru­legu frið­ar­við­ræðum sem farið hafa fram í stríð­inu en þær voru í gangi á fyrstu vikum þess og á tíma­bili leit jafn­vel út fyrir að þær kynnu að skila árangri.

Svo fór þó ekki og stuðn­ings­menn Rússa hafa gjarnan kennt því um að vest­rænir banda­menn Úkra­ínu­manna hafi stoppað þá í að skrifa undir hag­stæðan frið­ar­samn­ing af ein­skærri andúð vest­ur­veld­anna í garð Rússa.

Boris Johnson for­sæt­is­ráð­herra Breta er þá gjarnan nefndur til sög­unnar.

Banda­ríska blaðið The New York Times (hér eftir NYT) birti í gær langa grein þar sem það segir frá þessum frið­ar­við­ræðum og út á hvað þær gengu. Óhætt er að segja að nið­ur­staða blaðs­ins er ekki fylli­lega í sam­ræmi við fyrr­nefnda útgáfu stuðn­ings­manna Rússa og ferð Johnsons til Kyiv kemur hvergi við sögu.

Allt borið undir „the Boss“

Lesa má út úr grein NYT að Pútin Rússa­for­seti sjálfur hefur fjar­stýrt rúss­nesku samn­inga­mönn­unum enda köll­uðu þeir hann „the boss“ (eins og það er orðað í enskri þýð­ingu). Jafn auð­sætt er að „stjór­inn“ lagði mikið kapp á það — framan af — að gengið yrði frá samn­ing­unum hið allra fyrsta.

Lesa má bæði leynt og ljóst úr þeim upp­lýs­ingum sem banda­ríska blaðið birtir að ástæðan fyrir því hve Pútin lá mikið á hafi verið sú að æ harð­ari mót­spyrna Úkra­ínu­manna á víg­völl­unum hafi komið honum í opna skjöldu. Honum hafi því þótt brýnt að ná sem allra mestu af mark­miðum sínum áður en Úkra­ínu­mönnum yxi enn fiskur um hrygg.

Sem og að sjálf­traust þeirra ykist svo að þeir teldu sig ekki þurfa að ganga að ströng­ustu skil­málum Rússa. 

Samninganefndir hittast í Belarús

Tekið skal fram að í eft­ir­far­andi sam­an­tekt er ein­göngu stuðst við frá­sögn NYT, enda hefur ekki gef­ist tóm til að afla við­bragða við henni eða leggja á hana sjálf­stætt mat.

Frásögn blaðs­ins er að finna hér og þar er til dæmis að finna myndir af marg­vís­legum skjölum sem við sögu koma.

Þann 28. febr­úar hitt­ust samn­inga­nefndir Úkraínu og Rúss­lands í Belarús.

Þá voru aðeins fjórir dagar síðan inn­rás Rússa hófst og þótt bjart­sýn­ustu vonir þeirra um alls­herjar hrun Úkraínu á örfáum sól­ar­hringum hefðu ekki ræst — og Zelensky for­seti Úkraínu bæri sig vel eftir að hafa neitað að leggja á flótta — þá varð enn ekki betur séð en Rússar hefðu bæði tögl og hagldir og væru á góðri leið með að leggja Kyiv undir sig.

Á þessum fyrsta fundi gerð­ist fátt en við­ræðum var haldið áfram um fjar­fund­ar­búnað næstu daga og þá kom á dag­inn að Úkra­ínu­menn virt­ust til­búnir til að leggja á hill­una NATO-umsókn sína og lýsa sig hlut­laust ríki til fram­búðar.

Um það sner­ist ein helsta krafa Pútins.

Vildu fá tryggingar gegn því að falla frá NATO-umsókn

Úkra­ínu­menn vildu þó að sjálf­sögðu fá ein­hverjar trygg­ingar fyrir öryggi sínu ef þeir létu þetta mik­il­væga atriði eftir Rússum. 

Samkvæmt við­ræðu­punktum sem Úkra­ínu­menn sendu vest­rænum banda­mönnum sínum 17. mars höfðu þeir gert þá kröfu til Rússa að hópur ríkja yrði feng­inn til að ábyrgj­ast hlut­leysi og öryggi Úkraínu með því að þau kæmu land­inu til varnar ef á það yrði ráð­ist í fram­tíð­inni.

Miðað yrði við alþjóð­lega við­ur­kennd landa­mæri Úkraínu.

Rússar kröfð­ust þess hins vegar um þetta leyti að Úkra­ínu­menn afsöl­uðu sér öllum aust­ur­hér­uðum Donbass-svæð­is­ins og við­ur­kenndu form­lega yfir­ráð Rúss­lands yfir Krím­skaga. Úkra­ínu­menn og banda­menn skyldu leggja af allar efna­hags­legar refsi­að­gerðir gegn Rúss­landi.

Strangar hömlur á vopnaeign Úkraínu

Þá yrðu settar afar strangar hömlur á hvað Úkra­ínu­mönnum væri heim­ilt að eiga af vopnum og hvers kyns vopna­bún­aði.

Úkra­ínu­menn munu hafa verið til við­ræðu um slíkar hömlur en vildu þó fá að eiga mun meira af vopnum en Rússum þókn­að­ist.

Vest­rænum sér­fræð­ingum þótti sem kröfur Rússa jafn­giltu í raun ein­hliða afvopnun Úkra­ínu­manna. Með til­liti til þess að Úkra­ínu­mönnum gekk nú æ betur að hafa hemil á sókn Rússa og þeir voru jafn­vel farnir að snúa vörn í sókn sums staðar, sér í lagi við Kyiv, þá fannst ýmsum banda­mönnum Úkra­ínu­manna að kröfur Rússa væru nú alltof strangar. 

Fundurinn í Istanbúl

Pól­verjar ótt­uð­ust til dæmis mjög að Frakkar og Þjóð­verjar myndu knýja Úkra­ínu­menn til að fall­ast á skil­mála Rússa og á NATO-fundi í Brussel 24. mars spurði Andrzej Duda for­seti Póllands stall­systkin sín hvort þau gætu sjálf hugsað sér að sam­þykkja skil­mála eins og þá sem Rússar vildu að Úkra­ínu­menn féllust á.

Enginn NATO-leið­tog­anna gat hugsað sér það.

Þann 29. mars hitt­ust samn­inga­nefndir Rússa og Úkra­ínu­manna í Istanbúl í Tyrk­landi. Þá var orðið end­an­lega ljóst að hern­að­ar­leg mark­mið Rússa um skjótan sigur á víg­völl­unum myndu ekki nást og ýmsir þótt­ust sjá merki þess að Pútin væri reiðu­bú­inn að gefa eftir af ýtr­ustu kröfum sínum.

Hins vegar fögn­uðu Rússar greini­lega til­boði Úkra­ínu­manna að lýsa land sitt hlut­laust og ganga ekki í NATO.

Í Istanbúl lögðu sendi­menn Zelenskys fram hug­myndir sínar í tveggja blað­síðna skjali sem ekki var birt opin­ber­lega.

Úkraínumenn tilbúnir að falla frá yfirráðum yfir Krím

Samkvæmt NYT voru Úkra­ínu­menn til­búnir til að falla frá ein­dregnum kröfum sínum um end­ur­heimt Krím­skaga en gert yrði sam­komu­lag um að á næstu 10-15 árum yrði gert út um stöðu skag­ans í við­ræðum Rússa og Úkra­ínu­manna. Á þeim tíma lof­uðu Úkra­ínu­menn að gera ekki til­raun til að ná skag­anum með vopna­valdi.

Þessi hálfi annar ára­tugur yrði einnig not­aður til að skera úr um hve miklu úkra­ínsku land­svæði Rússar gætu haldið og hver yrði þá form­leg staða þess.

Mik­il­væg­asta grein til­lagna Úkra­ínu­manna var sú fimmta. Þar var kveðið á um, í sam­ræmi við fyrri hug­myndir Kyiv-stjórn­ar­innar, að ákveðin öflug ríki yrðu fengin saman í hóp sem ætti síðan að bera ábyrgð á öryggi Úkraínu.

Tillaga Úkra­ínu­manna var svohljóð­andi í enskri þýð­ingu:

„The Guar­antor States and Ukraine agree that in the event of aggression, any armed attack on Ukraine or any milit­ary operation aga­inst Ukraine, each of the Guar­antor States, after urgent and immedi­ate consultations between them … will provide … assistance to Ukraine, as a permanently neutral state under attack…“

Nýtt ákvæði númer 5?

Þetta þýðir:

„Ábyrgð­ar­ríkin og Úkraína sam­þykkja að verði Úkraína fyrir árás, vopn­aðri inn­rás eða hern­að­ar­að­gerð af hvaða tagi sem er, muni sér­hvert ábyrgð­ar­ríkj­anna, eftir taf­ar­lausar og skjótar við­ræður sín á milli ... veita aðstoð Úkraínu, sem hlut­lausu ríki til fram­búðar sem sætir árás ...“

Úkra­ínu­menn nefndu til sög­unnar sem hugs­an­leg ábyrgð­ar­ríki Bretland, Kína, Rússland, Banda­ríkin, Frakk­land, Tyrkland, Þýska­land, Kanada, Ítalíu, Pólland og Ísrael.

Í ákvæð­inu fólst að sjálf­sögðu að þessi ríki lýstu sig reiðu­búin til að koma Úkraínu til varnar hern­að­ar­lega ef á landið yrði ráð­ist. 

Það var engin til­viljun að Úkra­ínu­menn hög­uðu svo málum að þessi til­laga þeirra var númer 5 í skjali þeirra — það var aug­ljós og auðsæ til­vísun til hinnar frægu 5. greinar í stofn­skrá Atl­ants­hafs­banda­lags­ins NATO þar sem kveðið er á um, í reynd, að árás á eitt aðild­ar­ríki sé árás á þau öll.

Stríðsglæpir í Bútsja

Úkra­ínu­menn fengju kannski ekki að ganga í NATO og njóta þannig verndar 5. greinar banda­lags­ins, en í stað­inn kæmu þeir í raun sér upp sínu eigin óform­lega varn­ar­banda­lagi með sinni eigin 5. grein.

Þetta var nú það sem gerð­ist í Istanbúl.

Rússar féllust ekki umyrða­laust á skil­mála Úkraínu en við­ræðum var þó haldið áfram næstu tvær vik­urnar gegnum fjar­fund­ar­búnað.

Á þeim vikum styrkt­ist staða Úkraínu sífellt á víg­vell­inum, Rússar hörf­uðu end­an­lega frá Kyiv en skildu eftir sig í nágranna­bænum Bútja og víðar ummerki um við­bjóðs­leg hryðju­verk og stríðs­glæpi.

Mjög margir Úkra­ínu­menn styrkt­ust í þeirri sann­fær­ingu að það væri ekki með nokkru móti rétt­læt­an­legt að semja við árás­ar­að­ila sem hefðu hagað sér með þeim hætti sem Rússar hefðu gert.

Zelensky for­seti vildi þó enn ekki úti­loka samn­inga og sagði eftir heim­sókn til Bútja þann 5. apríl að við­ræður myndu halda áfram.

Voru Rússar að teygja tímann?

Og við­ræður héldu vissu­lega áfram með milli­göngu auð­manns­ins Romans Abramovich vinar Pútins en urðu þó smátt og smátt stop­ulli. Úkra­ínu­menn fór að gruna að Pútin væri nú ekki lengur alvara, heldur væri hann er hér væri komið fyrst og fremst að reyna að teygja tím­ann meðan her­sveitir hans sleiktu sár sín eftir hrak­farir við Kyiv og víðar.

Þann 15. apríl gengu Rússar frá nýjum skil­málum af sinni hálfu og lögðu fyrir Úkra­ínu­menn á 17 blað­síðum.

Þar var haldið fast við að Úkraína mætti ekki ganga í NATO en hins vegar var ekki lengur amast við að landið gengi í Evr­ópu­sam­bandið. Það var í sjálfu sér eft­ir­gjöf af hálfu Rússa sem höfðu barist gegn ESB-aðild Úkraínu af næstum jafn miklum krafti og þau höfðu amast við NATO-aðild nágranna sinna.

Yfirráðin yfir Krím látin liggja milli hluta

Ýmsar strangar tak­mark­anir skyldi leggja á her­búnað Úkra­ínu­manna. Þeir yrðu til dæmis að draga her­lið sitt til baka af sínum eigin land­svæðum sem næst væru Donbass-svæð­unum. Aðrir skil­málar kváðu á um að eld­flaugar Úkra­ínu­manna mættu ekki ná alla leið til Krím­skaga.

Rússar vildu að sjálf­sögðu enn halda yfir­ráðum sínum yfir Krím en gerðu reyndar ekki lengur þá kröfu að Úkra­ínu­menn við­ur­kenndu form­lega yfir­ráð þeirra, heldur yrðu yfir­ráðin yfir Krím ein­fald­lega látin liggja milli hluta þar til síðar.

Mik­il­væg­asta breyt­ing Rússa frá til­lögum Úkra­ínu­manna fólst hins vegar í grein 5.

Þar skyldi vissu­lega kveðið á um að fimm ríki — Banda­ríkin, Kína, Rússland, Bretland og Frakk­land — ábyrgð­ust landa­mæri Úkraínu og mættu snú­ast til varnar ef að Úkra­ínu­mönnum yrði ráð­ist.

Rússar vildu hins vegar setja það skil­yrði fyrir að þessi ríki verðu Úkraínu fyrir árás að þau væru ÖLL sam­mála um þær aðgerðir.

Áttu Rússar að ná vald til að banna öðrum að koma Úkraínu til varnar?

Þar eð Úkra­ínu­menn höfðu vita­skuld ekki ástæðu til að ótt­ast inn­rás frá neinu ríki nema Rúss­landi, þá fól þetta nýja skil­yrði í sér að árás­ar­ríkið hefði þar með vald til að banna hinum stór­veld­unum að snú­ast Úkra­ínu­mönnum til varnar.

Þetta var orðað svona í til­lögu Rússa:

„Ábyrgð­ar­ríkin og Úkraína eru sam­mála um að verði Úkraína fyrir vopn­aðri árás, þá mun sér­hvert ábyrgð­ar­ríkj­anna ... á grund­velli ákvörð­unar, sem tekin skal af öllum ábyrgð­ar­ríkj­unum, sjá ... Úkraínu, sem hlut­lausu ríki til fram­búðar, fyrir aðstoð ...“

Samkvæmt heim­ild­ar­mönnum NYT sögð­ust úkra­ínsku samn­inga­menn­irnir ekki geta haldið við­ræðum áfram á þessum grunni. Það hafa Rússar vænt­an­lega vitað fyr­ir­fram.

Og síðan hafa Rússar og Úkra­ínu­menn ekki tal­ast við augliti til auglitis.

***

Grein þessi birt­ist 16. júní 2024. Það er svo seinni tíma við­bót að þeirri túlkun á frið­ar­við­ræð­unum sem birt­ist í sam­an­tekt NYT og byggð er á skjöl­unum, sem vitnað er til, hefur ekki verið mót­mælt af neinum hlut­að­eig­andi.