Úr 600 fermetra lúxusvillu í sjö fermetra fangaklefa

Þegar danski skatta­mála­ráð­herr­ann Karsten Lauritzen boð­aði til frétta­manna­fundar undir lok ágúst­mán­aðar árið 2015 töldu frétta­menn sig vita hvert til­efnið væri. Fjöl­miðlar höfðu nefni­lega kom­ist á snoðir um að miklir fjár­munir hefðu streymt úr rík­is­kass­anum gegnum skatta­kerfið, með ólög­legum hætti. Engan við­staddra grun­aði hins vegar að um væri að ræða 12,7 millj­arða danskra króna, sem jafn­gildir 253 millj­örðum íslenskum.

Einn frétta­mann­anna bað ráð­herr­ann um að end­ur­taka upp­hæð­ina, til að vera viss um að sér hefði ekki mis­heyrst. Ráð­herr­ann greindi ekki frá því hverjir hefðu mót­tekið þessa pen­inga, sagði ein­ungis að um væri að ræða fleiri en einn aðila. Einn maður hefði verið lang atkvæða­mestur, sá hefði fengið greidda um níu millj­arða danskra króna.

Ráð­herr­ann sagði að sterkur grunur léki á að um væri að ræða það sem hann nefndi „ólög­legar end­ur­greiðslur“. Danskir fjöl­miðlar sökktu sér ofan í málið en þeim gekk ekki vel að fá upp­lýs­ingar frá skatt­inum hvernig þessum end­ur­greiðslum hefði verið háttað. Danskir frétta­menn sætta sig ekki við „utan­um­tal“ og hættu ekki fyrr en vinnu­brögð skatts­ins varð­andi end­ur­greiðsl­urnar höfðu verið dregin fram í dags­ljósið. Og óhætt er að segja að vinnu­brögðin hafi komið á óvart. 

Endurgreiðslureglurnar

Ef rekstur fyr­ir­tækis sem starfar í Danmörku gengur vel og skilar hagn­aði fá hlut­hafar iðu­lega greiddan arð. Af arði ber að greiða skatt, skatt­pró­sentan fer eftir upp­hæð arð­greiðsl­unnar, er lægst 27 en hæst 42 pró­sent. 

Samkvæmt sér­stöku sam­komu­lagi varð­andi skatta­mál, sem Danmörk hefur gert við fjöl­mörg lönd, getur hlut­hafi búsettur í öðru landi óskað eftir að fá áður­nefndan skatt end­ur­greiddan og borgað skatt af arð­inum í heima­land­inu, þar sem skatt­ur­inn er iðu­lega lægri. Senda skal end­ur­greiðslu­um­sókn til dönsku skatt­stof­unnar, SKAT, og við­kom­andi fær síðan skatt­inn greiddan. Þetta virð­ist ekki ýkja flókið.

Eftirlitsdeildin var einn maður með gúmmístimpil

Þegar frétta­menn höfðu spurt í þaula um end­ur­greiðslu­fyr­ir­komu­lagið fengu þeir svör sem komu væg­ast sagt á óvart. Eft­ir­lits­deildin með end­ur­greiðslu­beiðn­unum var einn maður, hann átti að kanna hvort umsækj­andi ætti hluta­bréf og fengi greiddan arð, stað­festa svo með stimpli og senda áfram til gjald­kera­deild­ar­innar.

En það var einn hængur á, millj­arð­arnir 12,7 höfðu aldrei verið greiddir í rík­is­kass­ann. Þeir sem léku á kerfið útbjuggu ein­fald­lega end­ur­greiðslu­beiðnir sem „mað­ur­inn með gúmmí­stimp­il­inn“ eins og danskir fjöl­miðlar köll­uðu hann, stimpl­aði og lagði þar með blessun sína yfir. Án þess að kanna hvort umsækj­and­inn hefði yfir­leitt greitt arð­greiðslu­skatt. 

Ringulreið

Ekki er ofmælt að frétt­irnar af „end­ur­greiðsl­unum“ hafi vakið mikla athygli. Stjórn­mála­menn keppt­ust við að lýsa hneykslan sinni og kröfð­ust skýr­inga, en eng­inn taldi sig bera ábyrgð á þessum „skandale“. Óhætt er að segja að ringul­reið hafi ríkt í starf­semi skatts­ins um ára­bil, þús­undum starfs­manna hafði verið sagt upp og ekk­ert hlustað á ábend­ingar starfs­fólks um að í kerf­inu væru fjöl­margar brotala­mir. Það segir sína sögu að á árunum 2010–2015 sátu átta manns í ráð­herra­stól skatta­ráðu­neyt­is­ins. 

Sanjay Shah 

Á frétta­manna­fund­inum seint í ágúst­mán­uði árið 2015 sagði Karsten Lauritzen skatta­mála­ráð­herra að einn maður hefði fengið um 9 millj­arða af þeim 12,7 sem streymt hefðu úr rík­is­kass­anum.

Þessi ein­stak­lingur reynd­ist vera Sanjay Shah, maður sem fáir Danir könn­uð­ust við þangað til end­ur­greiðslu­málið kom upp. Nú er það breytt og óhætt að segja að nán­ast hvert ein­asta manns­barn í Danmörku hafi heyrt hans getið og séð af honum myndir í fjöl­miðlum.

Átti að verða læknir 

Sanjay Shah fædd­ist 11. sept­em­ber árið 1970 í London. For­eldrar hans voru af ind­verskum ættum en fluttu til Englands frá Kenía. Faðirinn var læknir en vegna heilsu­brests vann hann stop­ult og móð­irin var heima­vinn­andi. Auk Sanjay áttu hjónin eina yngri dóttur. Sanjay Shah hefur í við­tölum sagt frá því að fjöl­skyldan hafi ekki lifað neinu lúx­us­lífi og búið í lít­illi eins her­bergis íbúð og haft lítið milli hand­anna. 

Sanjay átti auð­velt með nám og sagði í við­tali að for­eldr­arnir hefðu haft ákveðnar hug­myndir um fram­tíð son­ar­ins, hann ætti að verða læknir. „Það væri besta starf sem hugs­ast gæti og ég trúði því.“ Hann fékk inn­göngu í lækna­deild­ina við King´s College í London.

„Eftir eitt ár var ég búinn að átta mig á að ég vildi ekki verða læknir.“ Hann hélt þó nám­inu áfram um hríð en lagði sömu­leiðis stund á sál­fræði og japönsku. Eftir að hafa gef­ist upp á háskóla­nám­inu sinnti hann ýmsum störfum en árið 1996 fékk hann starf hjá fjár­fest­inga­bank­anum Merril Lynch, þar sem hann var í nokkur ár. Þar var vinnu­á­lagið mikið og sömu­leiðis inn­byrðis sam­keppni á vinnu­staðnum. 

Dýru bílarnir kveiktu áhuga á verðbréfum

Sanjay Shah veitti því athygli að á bíla­stæði við vinnu­stað­inn stóðu ætíð fok­dýrir lúx­us­bílar og eitt sinn spurði hann hver ætti þessa bíla og fékk að vita að það væru verð­bréfa­sal­arnir á efstu hæð­inni. „Þá sagði ég við sjálfan mig að ég vildi kom­ast í þennan hóp,“ sagði Sanjay Shah. Hann sagði upp hjá Merril Lynch og vann síðan um hríð hjá Morgan Stanley fjár­fest­inga­bank­anum og enn fremur Credit Suisse. Þegar hann réði sig hjá hol­lenska stór­bank­anum Radobank heyrði hann í fyrsta sinn um end­ur­greiðslur og hin svo­nefndu cum-ex við­skipti. Í þeim fólst að hægt væri, í Þýska­landi og jafn­vel víðar, að fá end­ur­greiðslur vegna sama hluta­bréfs­ins tvisvar sinnum. Árið 2008 missti Sanjay Shah vinn­una hjá Radobank þegar deildin sem hann starf­aði í var lögð niður. Ári síðar flutti hann til Dubai ásamt eig­in­kon­unni Usha og þremur börnum þeirra. Þar stofn­aði hann fyr­ir­tækið Solo Capital. 

Starf­semin gekk í stuttu og ein­föld­uðu máli út á að fá, með flóknum fléttum, end­ur­greiðslur frá dönsku skatt­stof­unni eins og áður var nefnt. Anthony Mark Pett­er­son, fyrr­ver­andi starfs­maður Solo Capital, sagði að nafnið væri lýsandi, Sanjay Shah hefði verið ein­ráður og stjórnað öllu. Anthony þessi var hand­tek­inn í Bret­landi í fyrra­sumar og síðar fram­seldur til Dan­merkur. Hann við­ur­kenndi að hafa unnið með Sanjay Shah og var í byrjun þessa mán­aðar dæmdur í átta ára fang­elsi, auk þess sem veru­legir fjár­munir í hans eigu voru gerðir upp­tækir.  

Handtaka og réttarhöld

Eftir að hafa stundað „end­ur­greiðslu­leik­inn“ um nokk­urra ára skeið var endi bund­inn á starf­semi Solo Capital árið 2015. Sanjay Shah bjó eins og áður sagði í Dubai og fór ekki huldu höfði. Hann bjó, ásamt fjöl­skyld­unni, í 650 fer­metra húsi og fjöl­miðlar hafa greint frá því að meðal „inn­an­stokks­muna“ hafi verið 38 þús­und lítra fiska­búr með yfir 200 teg­undum af skraut­fiskum. Þetta hóg­lífi fékk skjótan endi þegar Sanjay Shah var hand­tek­inn í lok maí árið 2022. Danmörk og Dubai hafa ekki samn­ing um fram­sal og það var ekki fyrr en í des­em­ber 2023 að Sanjay Shah var fluttur í Vestre Fængsel í Kaup­manna­höfn.

Rétt­ar­höldin hófust 11. mars sl. og gert ráð fyrir að þau taki 60 daga. Á þriðja degi rétt­ar­hald­anna lýsti Sanjay Shah því yfir að hann hefði vissu­lega mót­t­tekið pen­inga frá skatt­inum, það hefði allt verið lög­legt því hann hefði not­fært sér glufu í lögum. Mál­skjölin fylla 300 þús­und blað­síður og fram hefur komið að á „end­ur­greiðslu­tíma­bil­inu“ hafi Sanjay Shah sent danska skatt­inum 2.500 end­ur­greiðslu­beiðnir. Gert er ráð fyrir að dómur falli í júní á næsta ári.