Sýningin Sakn­að­arilmur, sem frum­sýnd var í Kassanum síð­ast­liðna viku, byggir á sam­nefndri bók Elísa­betar Jök­uls­dóttur og Apr­ílsól­ar­kulda að auki. Leik­sýn­ingar um per­sónu­leg áföll hafa verið áber­andi síð­ast­liðin miss­eri í takt við nýja og opn­ari tíma. Hættan er sú að þegar við skil­greinum til­vist okkar ein­göngu út frá missi og áföllum þá týnum við okkur sjálfum, teng­ingin við raun­veru­leik­ann rofnar og eftir stendur for­tíðin sem ekki er hægt að breyta. Samhliða nafla­skoð­un­inni glat­ast stundum listin á kostnað játn­inga um van­líðan.

Rauði þráður Sakn­að­arilms er vissu­lega for­eldramissir og áföll en sköp­un­ar­máttur Elísa­betar þræðir frá­sögn­ina og leiðir áhorf­endur um víð­áttu­meiri lendur.  Sakn­að­arilmur dansar síðan á þessum við­kvæmu slóðum eftir tón­list sem ekki bara aðal­per­sónan heyrir heldur tón­list sem hún skapar fyrir öll þau sem vilja hlusta og draga lær­dóm af fyrir fram­tíð­ina.

Elísabet fær að blómstra

Á ferð­inni er sama list­ræna teymið og kom að Vertu úlfur sem sló eft­ir­minni­lega í gegn. Í þetta skiptið er hlut­verk­unum snúið við, Unnur Ösp Stef­áns­dóttir stendur á leik­svið­inu og Björn Thors heldur um leik­stjórataumana, en sú fyrr­nefnda sá um leik­gerðir í bæði skiptin. Unni Ösp tekst að fanga kjarna sög­unnar fal­lega og nálg­ast með næmu penna­striki. Sumu er sleppt, annað er und­ir­strikað en Elísabet fær að blómstra.  

Kassinn er með skemmti­legri sviðs­lista­rýmum lands­ins en er þó háð ýmsum tak­mörk­unum. Þegar leik­sviðið var form­lega opnað í sinni núver­andi mynd árið 2006 fékk Pétur Gautur að spranga um en í þetta skiptið er það Elísabet sem á sviðið, kona sem hefur með­vitað og ómeð­vitað barist á móti karl­kyns snill­ing­unum allt sitt líf.

Pabbi, kær­asti, geð­læknar, leigu­bíl­stjórar … Allir krefj­ast þeir að vísa henni veg­inn en aldrei á hennar eigin for­sendum, aldrei leið­ina sem hún vill fara. Í bak­grunni eru kon­urnar, mæð­urnar og kven­kyns sjúk­lingur á Kleppi sem allir kepp­ast við að hundsa í sundi. Listin er að finna frum­legar lausnir á tak­mörk­uðu rými í sam­fé­lag­inu og leik­hús­inu. Láta ekk­ert stoppa sig, hugsa út fyrir kass­ann. En hverjar eru afleið­ing­arnar þegar mörkin eru alveg þurrkuð út? Hvernig er hægt að finna fót­festu í tóma­rúmi?

Þessi saga er kannski ekki um mömmu hennar

Þessi saga er ekki um mömmu hennar. Þessi saga er ekki um mömmu hennar. Þessi saga er ekki um mömmu hennar ...

Yfir­lýs­ing sem aðal­per­sónan end­ur­tekur stöðugt, eins og til að sann­færa sjálfa sig. Þessi saga er kannski ekki um mömmu hennar en þessi saga er um sífelld sam­skipti milli kyn­slóða, sam­skipti milli for­eldra og barna og sam­skipti við sjálfa sig.

Unnur Ösp stendur ein á svið­inu í ríf­lega níu­tíu mín­útur og frammi­staða hennar í Sakn­að­arilmi er með hennar betri á liðnum árum. Hún gengur ekki endi­lega inn í hlut­verkið með til­heyr­andi til­finn­inga­legum til­þrifum heldur miðlar frekar sög­unni með áhrifa­ríkum hætti. Aðal­per­sónan stendur til hliðar við sína eigin sögu frekar en að sökkva sér í hana og býður þannig áhorf­endum vel­komin í sinn heim frekar en að krefja hóp­inn um að verða vitni að þrauta­göngu sinni.

Í sam­vinnu við hitt lista­fólkið sem að sýn­ing­unni koma skapar Björn jað­ar­stað: pláss milli lífs og listar, for­tíðar og fram­tíðar, lista­konu og áhorf­enda … Fjórði vegg­ur­inn er sem þunnt tjald milli áhorf­enda og Unnar, sem í byrjun tekur áhorf­endur inn en síðan kvarn­ast úr teng­ing­unni sam­hliða daprandi geð­heilsu aðal­per­són­unnar. Áhuga­verð nálgun hjá Birni en virkar ekki sem skyldi og letur sýn­ing­una frekar en að dýpka.

Leikrit til að upplifa

Á síð­ast­liðnum árum hefur mynd­list­ar­konan Elín Hans­dóttir komið sterk inn á leik­sviðið með hönnun sinni. Elín notar tómið sem upp­haf­s­punkt og í stað þess að kepp­ast við að fylla það leikur hún sér að tóma­rúm­inu, fegrar og upp­lyftir, sem á ein­stak­lega vel við hér. Björn Berg­steinn Guð­munds­son sýnir hér fram­úr­skar­andi vinnu, enda með okkar bestu ljósa­hönn­uðum. Í heild­ina styður lýs­ingin lag­lega við sýn­ing­una en Björn hikar ekki við að und­ir­strika nokkur atriði eft­ir­minni­lega, þar má helst telja augna­blik til að draga fram ein­mana­leika með ljóstíru og geð­rof með glitr­andi hætti. Tón­list­ar­fólkið og hljóð­hönn­uðir kynda síðan ræki­lega undir þessum jað­ar­heim en bún­inga­hönnun og sviðs­hreyf­ingar skilja minna eftir sig.

Sakn­að­arilmur er leik­rit til að upp­lifa. Áföll og sorg eru per­sónu­legur harm­leikur sem hver mann­eskja verður að takast á við á sínum eigin for­sendum en for­tíðin getur verið hættu­legur til­vist­ar­staður til að dvelja í til lengri tíma. Aftur á móti getur upp­gjör við liðna tíð verið vega­nesti til fram­tíðar. Sakn­að­arilmur fjallar ekki um sorg heldur sátt. Sagan gengur kannski ekki alltaf upp á leik­sviði en er áminn­ing fyrir áhorf­endur að líta í eigin barm, end­ur­skoða fyrri reynslu og hlusta á foss­inn innra með okkur. Til þess er leik­hús, til þess er saga Elísa­betar.