Flestir kann­ast við að hafa horft á banda­rískar bíó­myndir þar sem mat­ar­leif­arnar eru ein­fald­lega settar í vaskinn þar sem þær eru síðan maukaðar og renna út í frá­veitu­kerfið. Ýmsum hefur því þótt freist­andi til­hugsun að fá sér sorp­kvörn í vaskinn nú þegar flokka þarf líf­rænan úrgang sér­stak­lega, sem sumum finnst tómt vesen. 

Samkvæmt Umhverf­is­stofnun, Heil­brigð­is­eft­ir­liti Reykja­víkur og Veitum er það hins vegar alls ekki góð hug­mynd að senda mat­ar­leif­arnar í íslenskt veitu­kerfi, jafn­vel þótt þær séu nið­ur­hakk­aðar í vatns­m­auki. 

Sorp­kvarnir eru raunar ekki algengar á íslenskum heim­ilum. Um er að ræða raf­magns­tæki sem er sett undir eld­hús­vask og malar það sem í hana er látið. Nauð­syn­legt er að láta vatn renna sam­hliða því að mat­ar­leifar eru settar í sorp­kvörn­ina, og úrgang­ur­inn rennur síðan út í frá­rennslið. 

Sorp­kvörn undir vaski

Mynd: Shutterstock

Söluaðili vill ekki tjá sig

RÚV greindi frá því í lið­inni viku að Stein­grímur Örn Ing­ólfs­son, fram­kvæmda­stjóri fyr­ir­tæk­is­ins Kvarna, segi áhuga og eft­ir­spurn eftir sorp­kvörnum hafa auk­ist með nýju sorp­flokk­un­ar­kerfi þar sem líf­rænn úrgangur er flokk­aður sér. Hins vegar bendi Veitur á að frá­veitu­kerfið sé ekki í stakk búið til að taka á móti úrgangi úr sorp­kvörnum.

Þegar blaða­maður Heim­ild­ar­innar hafði sam­band við Stein­grím Örn vildi hann hins vegar ekk­ert tjá sig um sorp­kvarnir, sagði að fyr­ir­tækið sem þau kaupa kvarn­irnar af í Banda­ríkj­unum hafi ráð­lagt þeim að fara ekki í rök­ræður um kvarn­irnar í fjöl­miðlum, og vís­aði ein­fald­lega á aðsenda grein frá eig­anda Kvarna sem birt­ist í Morg­un­blað­inu árið 2017. 

Hætta á stíflum og tæringu lagna

Fyrr það sama ár, 2017, gaf skrif­stofu­stjóri skrif­stofu umhverf­is­gæða hjá Reykja­vík­ur­borg út að hann teldi æski­legt að banna sorp­kvarnir sem þá voru sagðar vera að ryðja sér til rúms undir eld­hús­vöskum á heim­ilum borg­ar­búa og hakka þar niður mat­ar­leifar í hol­ræsa­kerfið. Sagði hann kvarn­irn­ar auka veru­lega álag á frá­veitu­kerfið, álag sem það sé ekki hannað fyr­ir. Úrgang­ur­inn safn­ist fyr­ir í kerf­inu og valdi mikl­um kostn­aði við hreins­un og jafn­vel skemmd­um.

Í fram­haldi af þessu sendi Heil­brigð­is­eft­ir­lit Reykja­víkur frá sér yfir­lýs­ingu þar sem sagði að frá­veitu­kerf­inu sé ekki ætlað að ferja mal­aðar mat­ar­leifar. „Því leggst það alfarið á móti eld­húskvörnum í vöskum, hvort sem er í heima­húsum eða hjá mat­væla­fyr­ir­tækjum“, sagði í henni.

Þegar blaða­maður hafði sam­band við Heil­brigð­is­eft­ir­litið nú vegna sorp­kvarna var svarið ein­falt: „Frétta­til­kynn­ingin frá 2017 á enn þá við, Heil­brigð­is­eft­ir­litið leggst gegn notkun á sorp­kvörnum enda er frá­veitu­kerfið ekki ætlað til þess að losa sig við mat­ar­leifar. Aukið magn líf­rænna efna getur haft í för með sér meiri hættu á stíflum, leitt til tær­ingar á lögnum auk þess sem álag eykst bæði á frá­veitu­kerfið og við­tak­ann.“

Allt öðruvísi en í Bandaríkjunum

Jón Trausti Kárason, for­stöðu­maður vatns- og frá­veitu hjá Veitum, tekur undir þetta. Þá bendir hann á að þegar kemur að frá­veitu­kerfum hér á landi sé allt annað upp á ten­ingnum en til að mynda í Banda­ríkj­unum. „Þar eru frá­veitu­kerfin byggð upp þannig að fólk er bein­línis hvatt til að nota svona búnað. Þá er verið að horfa til þess að það er verið að nýta úrgang­inn sem fellur til á heim­ilum og fyr­ir­tækjum í met­an­fram­leiðslu á enda­stöð­inni í frá­veitu­hreins­un­inni. Þá eru allar lagnir hann­aðar með það fyrir augum að það sé verið að setja þennan massa niður,“ segir hann. 

Einnig segir Jón Trausti að mat­ar­af­göngum sé mun betur komið til nýt­ingar sé honum safnað saman sem næst upp­runanum en ekki í frá­veit­unni þar sem hann verði sótt­meng­aður af skólpi. „Ef við ætlum í alvöru að ná árangri og stíga skref í þá átt að vera hér með hringrás­ar­hag­kerfi þá verðum við að breyta um fókus. Þetta hrá­efni er verð­mæt­ast þegar það er fangað sem næst upp­runa sínum en ekki á end­anum á frá­veitu­hreinsi­stöð­inni,“ segir hann.

Í aðsendu grein­inni frá eig­anda og stofn­anda Kvarna, Ingólfi Erni Stein­gríms­syni, frá 2017 seg­ist hann vera að bregð­ast við nei­kvæðri umfjöllun og nei­kvæðum skrifum um sorp­kvarnir. Þar segir hann sorp­kvarnir hengdar sem bak­ari fyrir smið þegar kemur að vanda­málum við frá­veitu­lagnir. Sorp­kvarn­irnar tæti mat­inn niður í 2 milli­metra korn og hann spyr: „Lifa rottur og mýs á gruggvatni eða vilja þær frekar naga bit­ana frá heim­ilum sem ekki hafa sorp­kvörn?“

Spurning um lögmæti notkunar sorpkvarna

Birgitta Stef­áns­dóttir, sér­fræð­ingur á sviði lofts­lags- og hringrás­ar­hag­kerf­is­ins hjá Umhverf­is­stofnun, segir reglu­verkið í kringum úrgangs­mál ekki gera ráð fyrir notkun sorp­kvarna. „Ef sorp­kvarnir eru not­aðar tap­ast ákveðin verð­mæti, það er að segja nær­ing­ar­efnin í lífúr­gang­inum nýt­ast ekki í gas­gerð eða til fram­leiðslu á jarð­vegs­bæti og því sam­ræm­ast kvarn­irnar illa hug­mynda­fræði hringrás­ar­hag­kerf­is­ins. Nær­ing­ar­efni sem eru losuð í við­taka í fljót­andi formi geta einnig leitt til ofauðg­unar,“ segir hún. 

Þá bendir hún á að í lögum um með­höndlun úrgangs kemur fram að „óheim­ilt er að losa úrgang ann­ars staðar en á mót­töku­stöð eða í sorp­í­lát, þ.m.t. grennd­ar­gáma“. Í sömu grein sé reyndar und­an­þága fyrir heima­jarð­gerð, en losun í frá­veitu falli ekki undir skil­grein­ingu á heima­jarð­gerð.

„Frá­veitu­kerfið eins og það er hannað í dag er ekki mót­töku­stöð fyrir úrgang. Úrgangnum er ekki safnað og hann fer ekki í við­eig­andi með­höndlun ef honum er skilað í veitu­kerfið. Eins og lögin standa í dag er ein­stak­lingum og lög­að­ilum skylt að vera með sér­staka söfnun á lífúr­gangi og setja má spurn­ing­ar­merki við hvort kvarn­irnar upp­fylli þá kröfu,“ segir Birgitta og bætir við: „Þannig í stuttu máli hefur stofn­unin hingað til verið nokkuð nei­kvæð í garð sorp­kvarna.“