Jón Steinar Gunn­laugs­son, lög­maður og fyrr­ver­andi Hæsta­rétt­ar­dóm­ari, er mjög ósáttur við þau við­brögð sem grein hans í Morg­un­blað­inu í gær og umfjöllun Stund­ar­innar um hana hafa kallað fram. Hann segir að hann hafi með skrifum sínum aðeins ætlað að vekja athygli á leið til að draga úr fjölda kyn­ferð­is­brota, en fyrir vikið hafi hann verið bor­inn ýmsum sökum, meðal ann­ars að sýkna eigi ger­endur hafi brota­þolar verið drukknir. „Ég er að tala við þig vegna þess að athuga­samda­kerfin eru upp­full af því hvers konar viðr­ini og níð­ingur ég sé.“

Í umræddri grein skrif­aði Jón Steinar að hann teldi að besta leiðin til að sporna gegn kyn­ferð­is­brotum væri að fólk, ekki síst konur, hættu eða drægju veru­lega úr drykkju og vímu­efna­notkun. Það væri til þess fallið að draga úr hættu á kyn­ferð­is­brotum, þó þau yrðu seint alveg úr sög­unni. Við­brögðin við þessum skrifum Jóns Steinars voru á þá leið að hann afhjúpaði með þeim gam­al­dags hugs­un­ar­hátt, ger­enda­með­virkni, feðra­veld­istil­hneig­ingar, kven­fyr­ir­litn­ingu og þau væru til þess fallin að varpa ábyrgð yfir á brota­þola en frá ger­anda.

Skilur ekki gagnrýnina

Við þetta allt er Jón Steinar sem sagt afar ósáttur og segir skrif sín rang­túlkuð. Hann sé algjör and­stæð­ingur alls ofbeldis og ekki síst kyn­ferð­is­brota. „Ég leyfði mér að benda á að ég teldi að yfir­gnæf­andi meiri­hluti þess­ara brota ætti sér stað þegar brota­maður og brota­þoli, annar eða báðir oft­ast nær kannski, væru undir áhrifum vímu­gjafa. Við vitum það, 90 pró­sent af útköllum lög­regl­unnar í afbrota­málum eru út af fyll­eríi og fíkni­efna­notkun. Við getum ekki hreinsað heim­inn af þessum ofbeld­is­mönnum, því miður, það væri gott ef við gætum það. En við getum kannski gert eitt­hvað til að draga úr þessum fjölda afbrota sem sagður er vera svona mik­ill. Ég lagði það til í grein minni að það væri gert með því að fórn­ar­lömbin sér­stak­leg, og eftir atvikum kannski ger­end­urnir líka, dragi úr þess­ari vímu­efna­notkun sem er alltaf orsaka­valdur í þessum málum að hluta eða kannski öllu leyti. Hvers vegna segi ég það, jú vegna þess að ég er að óska þess að brota­fjöld­inn minnki. En þá er ég sak­aður um það að ég telji að það eigi að sýkna menn ef að brota­þol­inn hafi verið drukk­inn. Hvers konar mál­flutn­ingur er þetta?“

En það er auð­vitað brota­mað­ur­inn sem bera ábyrgð á ofbeld­inu.

„Að sjálf­sögðu, hvenær hef ég sagt eitt­hvað annað?“

Ég er ekk­ert að segja til um það en ég er að benda á að fólki ætti að vera frjálst að neyta lög­legra vímu­efna, verða ölvað, án þess að eiga á hættu að á þeim sé brotið.

„Ég tek algjör­lega undir þetta, við lifum bara ekki í full­komnum heimi.“

En skil­urðu þá ekki gagn­rýni þeirra sem gagn­rýna skrif þín, á þeim for­sendum að með þeim sértu að leggja ábyrgðin á brota­þola?

„Nei.“

Þú skilur hana ekki?

„Nei, það er ekk­ert til­efni til þess. Ég hef aldrei sagt neitt í þá átt. Í inn­gangi að grein þinni vísar þú til þess að ég hafi sagt að áfengis- og vímu­efna­notkun sé til þess fallin að fjölga þessum brotum. Síðan kemur á eftir að Stígamót bendi á að ekk­ert rétt­læti nauðgun og nauð­gari sé einn ábyrgur gerða sinna. Þetta er auð­vitað sett upp með þeim hætti að það er eins og ég sé á ein­hverri annarri skoðun um þetta. Ég er auð­vitað alveg sam­mála þessu. Það er ekk­ert sem rétt­lætir nauðgun og nauð­gari er einn ábyrgur gerða sinna. Ég hef aldrei sagt neitt annað. Þessu er stillt svona upp og það kemur listi af athuga­semdum við frétt­ina þar sem því er stillt þannig upp að ég sé tals­maður brota­manna og að þeir séu sýkn­aðir ef fórn­ar­lambið er drukkið.“

Segist skilja þolendur en halda verði í reglur réttarríkisins

Jón Steinar ítrekar að hann sé harður and­stæð­ingur kyn­ferð­is­brota en hann sé hins vegar tals­maður rétt­ar­rík­is­ins. „Ég er algjör and­stæð­ingur alls ofbeldis og hef alltaf verið. Ekki síst á þetta við um nauðg­un­ar­mál vegna þess að þau mál ganga miklu nær fórn­ar­lömbum en annað ofbeldi. Ég hef algjöra fyr­ir­litn­ingu á kyn­ferð­is­brotum, hvorki meira né minna.

Hins vegar gilda hér meg­in­reglur rétt­ar­rík­is­ins, sem ég held að við öll viljum að gildi. Við sjáum það úti í heimi hvernig fer fyrir rétt­ar­stöðu ein­stak­linga í alræð­is­ríkjum þar sem þær meg­in­reglur gilda ekki, þar sem fólk er fang­elsað þegar hand­höfum valds­ins dettur það í hug. Það viljum við ekki. Ég vil halda dauða­haldi í rétt­ar­ríkið og þær meg­in­reglur sem þar gilda. Ein af þeim, og sú er mjög þýð­ing­ar­mikil, er sú að menn skuli telj­ast sak­lausir uns sekt þeirra sann­ast. Þessi regla er ekki bara laga­regla að mínu viti, ástæða þess að hún hefur ratað inn í stjórn­ar­skránna og mann­rétt­inda­sátt­mála sem við erum aðilar að er sú að þetta er regla sem við teljum í sið­uðu sam­fé­lagi að eigi að gilda um sam­skipti milli ein­stak­linga.“

Jón Steinar segir að hann skilji það að fólk sem brotið hefur verið á kunni að vilja tjá sig um þau brot, jafn­vel nafn­greina ger­endur. En þá verði fólk að átta sig á því sem það geti haft í för með sér. „Það er þannig að haldi ég því fram að ein­hver nafn­greindur maður hafi brotið af sér án þess að ég geti fært sönnur á það er ég að brjóta af mér. Samt er það líka þannig að ef til dæmis þolendur nauð­gana vilja tjá sig um brotin gegn þeim, og jafn­vel að nafn­greina brota­mann­inn, hafa þeir heim­ild til að gera það. Sá bögg­ull fylgir hins vegar skamm­rifi að þeir bera ábyrgð á því og geta þurft að svara fyrir orð sín ef höfðað er meið­yrða­mál gegn þeim.“

Telur lögreglu draga lappirnar við rannsókn kynferðisbrota

En nú er ein helsta ástæðan fyrir því að þolendur hafa valið þessa leið, að segja frá brotum sem þau hafa orðið fyrir og jafn­vel nafn­greina þá sem á þeim brutu, sú að fólk treystir ekki rétt­ar­vörslu­kerf­inu, hefur jafn­vel slæma reynslu af því.

„Já, og ég tek undir vissan hluta af þeirri gagn­rýni. Ég tek undir það að það eru dæmi um að rann­sak­endur, það er að segja lög­reglan sem fær til sín svona kærur, dragi lapp­irnar við rann­sókn­ina. Stundum eru mál felld niður, jafn­vel þó að það liggi fyrir ein­hverjar sann­anir um þessi brot. Ég for­dæmi það og tel að það eigi að rann­saka þessi brot alveg sér­stak­lega vel, það á að leggja ríka áherslu á að rann­saka þessi brot til þrautar og draga brota­menn til ábyrgðar.

Vandinn er hins vegar sá að það eru svo mörg svona brot sem ekki er hægt að sanna, vegna þess að það eru bara brota­þoli og brota­maður sem eru til vitnis um það sem gerð­ist. Þó að ég skilji mjög vel afstöðu þeirra sem hafa orðið fyrir svona brotum og kom­ast ekk­ert áfram með þau í rétt­ar­kerf­inu vegna þess að það tekst ekki að sanna þau þá getur svarið við því ekki verið að fara að sak­fella menn fyrir brot án sönn­un­ar­færslu. Um leið og við stígum það skref, við­ur­kennum að það eigi að gera vegna þess að þetta séu svo sár brot fyrir brota­þola, þá erum við búin að stíga skref sem ég er algjör­lega and­vígur. Með því værum við að segja að það megi refsa mönnum fyrir ósönnuð afbrot og þá erum við komin á stig með ríkjum þar sem eng­inn réttur ríkir.“

Þannig að reglan um orð gegn orði á þá alltaf að þínu mati að gilda þeim í hag sem verið er að sækja til saka fyrir afbrot, en ekki í hag þeim sem fyrir afbrot­inu varð?

„Þetta eru refsi­mál og eru auð­vitað sér­stök að því leyti að í þeim kemur brota­þoli meira inn í mynd­ina en í mörgum öðrum refsi­málum. Það breytir samt ekki því að til að koma fram refs­ingum þá verður að sanna sök­ina. Það eru mann­réttinda­reglur sem við höfum skrifað undir og höfum virt, rétt eins og aðrar þjóðir í kringum okkur í hinum vest­ræna heimi virða þær líka. Við verðum að gera það, jafn­vel þó við höfum samúð með þolend­unum. Ég hef sagt það, og get end­ur­tekið það, að ég held að yfir­gnæf­andi meiri­hluti af ásök­unum um þessi brot sé sannur og réttur. Við megum hins vegar ekki láta þá töl­fræði valda því að við sak­fellum menn án þess að sanna á þá brot.“

Líklegt að of fá máli komi til kasta dómstóla

Þú segir að lög­reglan sinni ekki alltaf rann­sókn í þessum málum sem skyldi?

„Já, ég kann­ast við dæmi um það þar sem það hefur ekki verið gert með for­svar­an­legum hætti.“

Tölur segja okkur að um það bil 17 pró­sent til­kynntra nauð­gana séu tekin fyrir hjá dóm­stólum. Telur þú að þetta hlut­fall sé svona lágt af þessum sökum, að lög­reglan sinni ekki rann­sóknum eins og ætti að gera?

„Ég get ekki svarað því, ég geri samt ráð fyrir hlut­fallið sé lægra en ætti að vera því ég býst við að í fleiri málum hafi komið fram sönn­un­ar­gögn sem að minnsta kosti hefðu rétt­lætt það að höfða málið, til að freista þess að sanna málið. Ég býst við því en ég veit það ekki.“

En þú hefur til­finn­ingu fyrir því að svo sé?

„Já, ég hef til­finn­ingu fyrir því að minnsta kosti á liðnum árum hafi það komið of oft fyrir að rann­sókn sé hætt og mál felld niður án þess að fylgja eftir vís­bend­ingum sem eru nægi­lega sterkar til að höfða mál. Ég held það.

Síðan er það þannig, og þar liggur stór hundur graf­inn, að þegar mál eru komin fyrir dóm­stóla þá er svarið við þessum töl­fræði­lega vanda, sem við skulum kalla hann, getur ekki verið að sak­fella menn að ósönn­uðu máli til að ná þess­ari pró­sentu upp. Það er áreið­an­lega þannig að það eru margir sekir menn sýkn­aðir, vegna þess að það tekst ekki að sanna á þá sök­ina.“

Tölur segja okkur líka að aðeins 13 pró­sent nauðg­un­ar­mála sem fara fyrir dóm­stóla enda með sak­fell­ingu. Telur þú að það sé eðli­legt, að dóm­arar séu almennt að dæma rétt, að þetta sé rétt nið­ur­staða?

„Þú getur ekki spurt mig að þessu.“

En þú varst í þessum sporum sjálfur.

„Ef að það er þannig að þetta er nið­ur­staða þess að það er verið að beita þess­ari þung­vægu reglu um sönn­un­ar­byrði, þá verður það bara að vera þannig. Ég veit ekki hvort þessi hlut­föll eru rétt eða ekki, það er ekki hægt að fjalla um refsi­mál í ein­hverjum svona pró­sentum.“