Þeir ein­stak­lingar sem hafa rétt­ar­stöðu grun­aðra vegna rann­sóknar á starf­semi Samherja í Namibíu hafa verið kall­aðir til yfir­heyrslu hjá hér­aðs­sak­sókn­ara. Á meðal þeirra er fyrr­ver­andi starfs­maður Samherja sem ljóstr­aði upp um mútu­greiðslur, Jóhannes Stef­áns­son.

Þetta kemur fram í frétt Kjarnans í dag. Jóhannes stað­festir við Kjarnann að hafa haft rétt­ar­stöðu grun­aðs frá því að Stundin, Kveikur, Al Jazeera og Wikileaks greindu frá því í nóv­em­ber í fyrra hvernig gögn sýndu að Sam­herji greiddi skipu­lega hund­ruð millj­óna króna í mút­ur til stjórn­mála­manna og tengdra að­ila í Namib­íu, til að fá hesta­makríl­kvóta sem lagði grunn að stór­um hluta hagn­aði fé­lags­ins und­an­far­in ár. Hagn­að­ur­inn og mútu­greiðsl­urn­ar runnu í gegn­um net skatta­skjóla.

Lög um vernd upp­ljóstr­ara voru sam­þykkt á Alþingi í maí, en taka ekki gildi fyrr en í upp­hafi næsta árs. Þetta eru fyrstu heild­stæðu lögin sem ná utan um vernd upp­ljóstr­ara, en þau meðal ann­ars banna fyr­ir­tækjum og rík­is­stofn­unum að refsa starfs­fólki fyrir að upp­ljóstra um lög­brot eða aðra ámæl­is­verða hátt­semi, en slíkt getur varðað sektum eða upp að tveggja ára fang­els­is­vist. Lögin eru ekki aft­ur­virk og vernda því ekki Jóhannes frá brott­rekstri úr Samherja.

Þess ber að geta að lögin veita ekki upp­ljóstr­urum vernd gagn­vart glæp­sam­legu athæfi sem þeir hafa sjálfir tekið þátt í. Í umsögn Sið­fræði­stofnun Háskóla Íslands með laga­frum­varp­inu var einmitt bent á að mild­ing refs­ingu væri æski­legt þar sem að lík­legt sé „að oft séu þeir einir til frá­sagnar sem ein­hvern hlut eiga að máli og kynnu þ.a.l. að veigra sér við því að gera við­vart um hátt­sem­ina af ótta við refsi­á­byrgð.“

Fimm Íslendingar í málsgögnum í Namibíu

Í svari við fyr­ir­spurn Stund­ar­innar segir Ólafur Þ. Hauksson hér­aðs­sak­sókn­ari að rann­sóknin sé í gangi hér­lendis eins og í Namibíu. „Við höfum ekki gefið upp­lýs­ingar varð­andi fram­vindu á  ein­stökum þáttum rann­sókn­ar­innar annað en að rann­sókn emb­ætt­is­ins stendur nú yfir,“ segir Ólafur. „Einnig höfum við stað­fest það sem áður hefur komið fram að emb­ættið á í sam­skiptum við namibísk yfir­völd í tengslum við þær rann­sóknir sem eru nú í gangi í báðum lönd­unum.“

Málið hefur verið fyrir umfjöllun fyrir dóm­stól í Windhoek þar sem Bernhard Esau, fyrr­ver­andi sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra, og Tamson „Fitty“ Hatuikulipi, tengda­sonur hans, munu sitja áfram í gæslu­varð­haldi vegna Sam­herj­a­máls­ins og fá ekki lausn gegn trygg­ingu. Dóm­stóll­inn tel­ur sönn­un­ar­gögn benda til sekt­ar þeirra.

Fimm aðilar eru tengdir mál­inu í Namibíu sam­kvæmt máls­gögnum þess, Jóhannes, Þor­steinn Már Bald­vins­son, for­stjóri Samherja, Ingvar Júl­í­us­son, fjár­mála­stjóri Sam­herja á Kýpur og í Afr­íku, Aðal­steinn Helga­son, fyrrum fram­kvæmda­stjóri Kötlu Seafood, og Egill Helgi Árna­son, fram­kvæmda­stjóri Mermaria Seafood Namibia.

Jóhannes Stef­áns­son hefur geng­ist við sínum hlut í mál­inu og fór hann í skýrslu­töku 12. nóv­em­ber í fyrra, sama dag og þáttur Kveiks um málið fór í loftið og Stundin birti tölu­blað þar sem farið var ítar­lega yfir aðgerðir Samherja.

Jóhannes hefur sagt að Þor­steinn hafi verið yfir og allt um kring í rekstri Samherja í Namibíu: „Hann veit allt og ekk­ert ger­ist án hans sam­þykkis. […] Það var hann og Aðal­steinn [Helgason fram­kvæmda­stjóri Kötlu Seafood] sem að gerðu fyrstu mútu­greiðsl­urnar og allar beiðnir um mútu greiðslur eftir það var ég bara að miðla upp­lýs­ingum á milli manna,“ segir Jóhannes.

Björgólfur Jóhanns­son tók við af Þor­steini Má sem for­stjóri í kjöl­far upp­ljóstran­anna. Í mars snéri Þor­steinn Már aftur í stól for­stjóra við hlið Björg­ólfs.

Uppfært: Í upp­haf­legri frétt var Þor­steinn Már Bald­vins­son, for­stjóri Samherja, sagður hafa rétt­ar­stöðu grun­aðs í mál­inu. Hið rétta er að þó hann sé nefndur í máls­gögnum í Namibíu hefur ekki komið fram hvort hann hafi rétt­ar­stöðu grun­aðs á Íslandi. Leið­rétt­ist það hér með.