„Börn sem sækja um alþjóð­lega vernd á Íslandi eiga sömu mann­rétt­indi og öll önnur börn hér á landi. Þau mann­rétt­indi hafa þó ítrekað verið brotin. Það er óásætt­an­legt.“

Þetta segir meðal ann­ars í sam­eig­in­legri yfir­lýs­ingu UNICEF á Íslandi og Rauða kross­ins sem hafa sent frá sér yfir­lýs­ingu vegna barna á flótta sem koma hingað til lands. Þar segir að það sé sam­eig­in­legt verk­efni okkar allra að berj­ast fyrir mann­rétt­indum allra barna: „Barna sem alin eru upp hér á landi, barna sem í neyð sinni leita til Íslands og barna sem búa við hörm­ungar erlendis. Eitt úti­lokar ekki annað og mun aldrei gera. Með því að hjálpa til erlendis og hér­lendis, á sama tíma – og með því að koma mann­úð­lega fram við þau börn og ung­menni sem leita eftir vernd á Íslandi – sýnum við í verki að við virðum mann­rétt­indi. Börn heims­ins eiga ský­lausan rétt sem okkur ber að tryggja,“ segir meðal ann­ars í yfir­lýs­ing­unni. 

Vilja betri úrræði fyrir fylgdarlaus börn

Reyndi að svipta sig lífi Hinn sautján ára gamli Muhiyo Hamud hefur beðið í rúma 7 mán­uði eftir svari við því hvort hann fái að setj­ast að á Íslandi, við óvið­un­andi aðstæður. Honum var vísað frá á bráða­mót­töku geð­deildar eftir að hafa reynt að svipta sig lífi.

Mynd: Kristinn Magn­ús­son

UNICEF og Rauði kross­inn gera þá kröfu á íslensk stjórn­völd að þau upp­fylli mann­rétt­indi barna sem sækja um alþjóð­lega vernd hér á landi, meðal ann­ars með því að móta skýra stefnu og verk­ferla um það hvað ger­ist þegar fylgd­ar­laust barn komi til lands­ins. Þá eigi sama berna­verndin að hafa umsjón með öllum fylgd­ar­lausum börnum, óháð því hvar þau gefa sig fram, börnum sé tryggður til­sjón­ar­maður um leið og þau koma til lands­ins, fylgd­ar­laus börn séu ekki hýst með full­orðnum, koma þurfi á fót sér­stöku hús­næðisúr­ræði og börn séu í skóla og taki þátt í upp­byggj­andi félags­starfi á meðan málin séu í ferli. Þá vilja sam­tökin að stjórn­völd hætti að not­ast við tann­grein­ingar við ald­urs­grein­ingu barna, en eins og Stundin hefur fjallað um eru slíkar tann­grein­ingar afar umdeildar. 

Eins og fram kom í umfjöllun Stund­ar­innar fyrr í mán­uð­inum hefur ekki verið skýr stefna um það hvaða ferli taki við þegar fylgd­ar­laus börn koma til lands­ins. Þau fá mis­mun­andi þjón­ustu eftir því í hvaða sveit­ar­fé­lagi þau sæki um hæli, þau eru látin dvelja í hús­næði ætluð full­orðnum ein­stak­lingum og er aldur þeirra met­inn með mjög umdeildum aðferðum. 

Sjá einnig: Við erum eins og dýr í búri

Börn geti komið sjónarmiðum sínum á framfæri

Samtökin benda einnig á að til Íslands komi mörg börn í hæl­is­leit með fjöl­skyldum sínum og und­ir­strika þau mik­il­vægi þes að aðstæður barna skuli jafn­framt kann­aðar sér­stak­lega og form­leg við­töl tekin við börn, sem hafa til þess aldur og þroska, í hæl­is­með­ferð en ekki ein­ungis for­eldra þeirra. „Ekki er hægt að meta hvað barni er raun­veru­lega fyrir bestu nema barn hafi fengið tæki­færi til að koma sjón­ar­miðum sínum á fram­færi á eigin for­sendum,“ segir í yfir­lýs­ing­unni. 

Mynd: Heiða Helga­dóttir

Í umfjöllun Stund­ar­innar um börn í leit að alþjóð­legri vernd kemur meðal ann­ars fram að börn sem leita hælis í fylgd for­eldra sinna eru ekki álitin aðilar í málum er varða líf þeirra og öryggi. Umboðs­maður barna er á meðal þeirra sem hefur harð­lega gagn­rýnt máls­með­ferð­ina sem hann telur brjóta í bága við Barna­sátt­mála Sam­ein­uðu þjóð­anna.

„Tryggja verður börnum og fjöl­skyldum þeirra full­nægj­andi hús­næði og sjá til þess að börnin fari í skóla sem allra fyrst við kom­una til lands­ins. Auk þess að tryggja menntun þeirra þarf að sjá til þess að þau hafi eitt­hvað fyrir stafni meðan þau bíða þess að vita hver afdrif þeirra verða. Börn skulu enn fremur hafa aðgang að leik­svæði þar sem þau búa meðan mál þeirra er í ferli. Sem dæmi er ekk­ert leik­svæði í Bæj­ar­hrauni í Hafn­ar­firði, þar sem margar fjöl­skyldur dvelja – hvorki innan- né utan­húss. Húsið er stað­sett í iðn­að­ar­hverfi. Kerfið þarf enn fremur að geta tekið til­lit til sér­stakra aðstæðna sem upp geta komið. Þetta á til dæmis við þegar mál barna hafa dreg­ist hér á landi, þau hafa fest rætur eða eru fædd hér á landi. Einnig þarf að sjá til þess að fjöl­skyldu­sam­ein­ing gangi greið­lega. Fjöl­skyldur eiga að geta verið saman og tryggja þarf að svo megi vera,“ segir í yfir­lýs­ingu UNICEF og Rauða kross­ins. 

Yfirlýsing frá UNICEF á Íslandi og Rauða krossinum á Íslandi vegna barna á flótta sem koma hingað til lands:

Börn sem sækja um alþjóð­lega vernd á Íslandi eiga sömu mann­rétt­indi og öll önnur börn hér á landi. Þau mann­rétt­indi hafa þó ítrekað verið brotin. Það er óásætt­an­legt.

Það er sam­eig­in­legt verk­efni okkar allra að berj­ast fyrir mann­rétt­indum allra barna: Barna sem alin eru upp hér á landi, barna sem í neyð sinni leita til Íslands og barna sem búa við hörm­ungar erlendis. Eitt úti­lokar ekki annað og mun aldrei gera.

Með því að hjálpa til erlendis og hér­lendis, á sama tíma – og með því að koma mann­úð­lega fram við þau börn og ung­menni sem leita eftir vernd á Íslandi – sýnum við í verki að við virðum mann­rétt­indi. Börn heims­ins eiga ský­lausan rétt sem okkur ber að tryggja.

Stjórn­völd lög­festu Barna­sátt­mál­ann árið 2013 og gildir hann því sem lög á Íslandi. Í ljósi við­kvæmrar stöðu þeirra barna sem sækja um alþjóð­lega vernd hér á landi og þeirrar skyldu sem Barna­sátt­mál­inn leggur á stjórn­völd, gera UNICEF á Íslandi og Rauði kross­inn á Íslandi kröfu um að stjórn­völd upp­fylli mann­rétt­indi þess­ara barna og tryggi neð­an­greinda þætti.

Fylgdarlaus börn sem sækja um vernd

- Móta verður skýra stefnu og verk­ferla um það hvað ger­ist þegar fylgd­ar­laust barn kemur til lands­ins og hvað tekur við.

- Sama barna­vernd­ar­nefndin skal hafa umsjón með öllum fylgd­ar­lausum börnum, óháð því hvar þau gefa sig fram.

Byggja þarf upp reynslu meðal starfs­fólks og safna þekk­ingu á einn stað til þess að tryggja sem besta umönnun og að börnum sé ekki mis­munað eftir því í hvaða sveit­ar­fé­lagi þau sækja um alþjóð­lega vernd.

- Börnum skal tryggður til­sjón­ar­maður um leið og þau koma til lands­ins.

Til­sjón­ar­mann­eskjan þarf í sam­starfi við barna­vernd, sveit­ar­fé­lög og stjórn­völd að tryggja að hús­næð­is­mál barn­anna séu í lagi, þau hafi aðgengi að menntun, þau fái lækn­is­þjón­ustu, sál­rænan stuðn­ing, geti leikið sér, eigi klæðnað og annað sem börnum er nauð­syn­legt og þau eiga rétt á.

- Ekki skal hýsa fylgd­ar­laus börn með full­orðnum.

Samkvæmt nýjum útlend­inga­lögum sem taka gildi um ára­mót má vista börn sem eru 15 ára og eldri með full­orðnum. Þetta er óásætt­an­legt. Nauð­syn­legt er að tryggja vernd barn­anna en fylgd­ar­laus börn í hæl­is­leit eru sér­stak­lega ber­skjölduð gagn­vart hvers konar mis­notkun og man­sali.

- Koma þarf á fót sér­stöku hús­næðisúr­ræði.

Börn og ung­menni sem sækja um alþjóð­lega vernd eru í afar við­kvæmri stöðu og taka þarf til­lit til sér­stakra aðstæðna þeirra. Einnig þarf að halda áfram stuðn­ingi við börn eftir að þau verða 18 ára gömul og tryggja öryggi þeirra. Til að svo megi verða þarf að koma á fót sér­stöku hús­næðisúr­ræði fyrir fylgd­ar­laus börn og unga hæl­is­leit­endur sem orðnir eru eldri en 18 ára. Með þeim þarf að vera sér­stakur starfs­maður. Einnig þarf að halda áfram að und­ir­búa fóst­ur­fjöl­skyldur, líkt og gert hefur verið.

- Meðan mál barn­anna er í ferli þarf að sjá til þess að þau séu í skóla og taki þátt í upp­byggj­andi félags­starfi.

Börnum sem eru 16 ára og eldri skal sam­kvæmt lögum boðin skóla­vist.

- Hætta skal að not­ast við tann­grein­ingar við ald­urs­grein­ingu barna.

Nota þarf heild­stætt mat við ald­urs­grein­ingu barna.

- Börn skulu ávallt njóta vafans.

Þetta á við hvort sem er vegna ald­urs­grein­ingar, frá­sagnar þeirra eða annað. Ef vafi leikur til dæmis á því hvort umsækj­andi um alþjóð­lega vernd sé 17 eða 18 ára skal við­kom­andi njóta vafans.

Mik­il­vægt er að hafa í huga að hér á landi eru ekki mörg fylgd­ar­laus börn sem hafa óskað eftir alþjóð­legri vernd og íslensk stjórn­völd ættu því að geta sinnt þeim vel.

Börn sem sækja um vernd á Íslandi með fjölskyldu sinni

Til Íslands koma mörg börn í hæl­is­leit með fjöl­skyldum sínum. UNICEF á Íslandi og Rauði kross­inn á Íslandi und­ir­strika mik­il­vægi þess að aðstæður þess­ara barna skuli jafn­framt kann­aðar sér­stak­lega og form­leg við­töl tekin við börn, sem hafa til þess aldur og þroska, í hæl­is­með­ferð en ekki ein­ungis for­eldra þeirra. Ekki er hægt að meta hvað barni er raun­veru­lega fyrir bestu nema barn hafi fengið tæki­færi til að koma sjón­ar­miðum sínum á fram­færi á eigin for­sendum.

Tryggja verður börnum og fjöl­skyldum þeirra full­nægj­andi hús­næði og sjá til þess að börnin fari í skóla sem allra fyrst við kom­una til lands­ins. Auk þess að tryggja menntun þeirra þarf að sjá til þess að þau hafi eitt­hvað fyrir stafni meðan þau bíða þess að vita hver afdrif þeirra verða. Börn skulu enn fremur hafa aðgang að leik­svæði þar sem þau búa meðan mál þeirra er í ferli. Sem dæmi er ekk­ert leik­svæði í Bæj­ar­hrauni í Hafn­ar­firði, þar sem margar fjöl­skyldur dvelja – hvorki innan- né utan­húss. Húsið er stað­sett í iðn­að­ar­hverfi.

Kerfið þarf enn fremur að geta tekið til­lit til sér­stakra aðstæðna sem upp geta komið. Þetta á til dæmis við þegar mál barna hafa dreg­ist hér á landi, þau hafa fest rætur eða eru fædd hér á landi. Einnig þarf að sjá til þess að fjöl­skyldu­sam­ein­ing gangi greið­lega. Fjöl­skyldur eiga að geta verið saman og tryggja þarf að svo megi vera.

Allir þeir þættir sem raktir eru hér að ofan eiga einnig við um fylgd­ar­laus börn.

Öll börn

Barna­sátt­máli Sam­ein­uðu þjóð­anna er útbreidd­asti mann­rétt­inda­samn­ingur í heimi og tryggir börnum víð­tæk rétt­indi. Ein helsta for­senda sátt­mál­ans er að börnum skuli ekki mis­munað með nokkrum hætti og þeim skuli tryggt jafn­ræði. Enn fremur skulu stjórn­völd ávallt taka mið af því sem börnum er fyrir bestu þegar ákvarð­anir eru teknar er þau varðar.

Barna­sátt­mál­inn tryggir öllum börnum sömu grund­vall­ar­mann­rétt­indi, hvort sem þau hafa íslenskan rík­is­borg­ara­rétt, eru í fríi á land­inu eða hafa sótt hér um alþjóð­lega vernd.