Í nýrri skýrslu OECD, Efnahags- og fram­fara­stofn­unar Evrópu, er varað við var­an­legum skemmdum á óbyggðum Íslands, sem hafa munu í för með sér efna­hags­legar afleið­ingar.

Í skýrsl­unni er fjallað um að víð­erni Íslands séu ein helsta auð­lind lands­manna, sem beri að vernda.

„Í dag njóta íslensku óbyggð­irnar og ein­stakt umhverfi vax­andi við­ur­kenn­ingar sem mik­il­væg efna­hags­leg auð­lind,“ segir í skýrsl­unni. Stofn­unin mælir með því að ósnortið land­svæði verði verndað.

Varanlegar skemmdir

80 pró­sent ferða­manna sem koma til Íslands eru að sækja í lands­lag og nátt­úru, meðal ann­ars óbyggðir lands­ins. Íslenska mið­há­lendið eru ein­hverjar stærstu óbyggðir í Evrópu og þriðj­ungur ferða­manna sækir þangað. En ósnortin nátt­úra liggur undir skemmdum.

„Ósnortin nátt­úra Íslands er mikið aðdrátt­ar­afl fyrir ferða­menn, en þróun ferða­mennsku hefur skapað auk­inn þrýst­ing á nátt­úr­una. Sumir (oft vin­sælir) staðir hafa orðið fyrir umhverf­is­skemmdum. Að miklu leyti er um eld­fjalla­jarð­veg að ræða sem er sér­stak­lega rof­gjarn, á sama tíma og gróður er við­kvæmur. Varð­veisla á aðdrátt­ar­afli nátt­úr­unnar krefst var­fær­ins skipu­lags á land­notkun til að koma í veg fyrir eyði­legg­ingu óbyggða. Eyði­legg­ing þess­ara staða verður lík­lega óaft­ur­kræf, sér­stak­lega á svæðum þar sem áhrif manns­ins geta varað í hund­ruð ára,“ segir í skýrsl­unni.

Hugmyndir um þjóðgarð ekki samþykktar

Í könnun árið 2011 kom fram að 56 pró­sent lands­manna voru fylgj­andi stofnun þjóð­garðs á mið­há­lend­inu. Bæði þing­menn Vinstri grænna og Sam­fylk­ing­ar­innar hafa lagt fram þings­á­lykt­un­ar­til­lögu á síð­ustu árum um stofnun slíks þjóð­garðs. Málið var end­ur­flutt á Alþingi í mars síð­ast­liðnum, en hefur ekki náð fram að ganga. Í stjórn­ar­sátt­mála Sjálf­stæð­is­flokks, Við­reisnar og Bjartrar fram­tíðar er mál­inu haldið opnu, en þar segir: „Unnin verður sér­stök áætlun um vernd mið­há­lend­is­ins.“

Björt Ólafs­dóttir umhverf­is­ráð­herra lagði áherslu á verndun mið­há­lend­is­ins í umræðum og aug­lýs­ingum fyrir alþing­is­kosn­ingar. Í mars síð­ast­liðnum lagði hún hins vegar til að heim­ilað yrði að virkja á Skrokköldu á Suð­ur­landi, sem veldur tölu­verðum umhverf­is­á­hrifum á hálend­inu.  

Þá stendur yfir til­raun til að fá sam­þykki fyrir virkjun í Árnes­hreppi á Ströndum sem mun skerða stærsta, sam­fellda víð­erni Vest­fjarða. 

Íslenskt prinsipp að mega ferðast um

Þá segir að þriðj­ungur ferða­manna svari því í könn­unum að þeim þyki vera of margir ferða­menn sums staðar á hálend­inu.

Stofn­unin nefnir ýmsa mögu­leika til að bregð­ast við, meðal ann­ars gjald­töku fyrir bíla­stæði, gjald­töku og og aðgangs­tak­mörk­unum á við­kvæmum svæðum. En lyk­il­at­riðið sé að upp­bygg­ing inn­viða þýði ekki um leið skerð­ing óbyggð­anna. Inn­viða­upp­bygg­ing þurfi þannig að byggja á arð­sem­is­grein­ingu, sem taki mið af umhverfis- og félags­legum áhrifum. 

„... það brýtur gegn íslensku grund­vall­ar­regl­unni - rétt­inum til að ferð­ast um.“

„Aðdrátt­ar­afl óbyggð­anna skapar tog­streitu á milli þarfar­innar fyrir nauð­syn­lega inn­viði fyrir ferða­mennsku og þarfar­innar til að vernda óbyggð­irnar og tryggja mögu­leik­ann á ein­veru. Önnur lönd bregð­ast við áhrifum manna með aðgangskvótum og gjald­töku á ákveðnum svæðum. Hins vegar getur verið kostn­að­ar­samt að við­halda  og fram­fylgja slíkum kerfum, auk þess sem það brýtur gegn íslensku grund­vall­ar­regl­unni - rétt­inum til að ferð­ast um.“

Leggja til skoðun á flutningi innanlandsflugs

Stofn­unin brýnir fyrir íslenskum stjórn­völdum að stefna í sam­göngum og ferða­mennsku fari saman.

„Betri dreif­ing á ferða­mönnum um landið getur líka hjálpað til, en gæta þarf þess að tryggja að þetta leiði ekki til þess að útbreidd upp­bygg­ing éti upp meira af óbyggð­unum sem eftir eru.“

Í þessu skyni mælir stofn­unin með könnun á áhrifum þess að starf­rækja inn­an­lands­flug frá Kefla­vík­ur­flug­velli. „Þróun inn­an­lands­flugs frá Keflavík gæti verið val­kostur til að kanna út frá arð­sem­is­grein­ingu.“

Borg­ar­yf­ir­völd í Reykja­vík hafa ákveðið að flug­völl­ur­inn verði fluttur úr Vatns­mýr­inni eftir fimm ár og upp­bygg­ing íbúða­hverfis hafin þar. Jón Gunn­ars­son sam­göngu­ráð­herra hefur hins vegar sagt að engin önnur lausn sé á flug­vall­ar­mál­inu en að hafa hann þar. Hann boð­aði að hann vildi hefja upp­bygg­ingu á nýrri flug­stöð í Vatns­mýr­inni í Reykja­vík á næsta ári. „ Í mín­um huga er mið­stöð inn­an­lands­flugs í Vatns­mýri,“ sagði hann á dög­unum. Jón, sem er í Sjálf­stæð­is­flokknum, nýtur ekki stuðn­ings sam­starfs­flokk­anna í rík­is­stjórn með þessi áform. Bæði Viðreisn og Björt fram­tíð segja skipu­lags­valdið liggja hjá Reykja­vík­ur­borg.

Þá mælir stofn­unin með því að und­an­þága ferða­þjón­ustu í virð­is­auka­skatts­kerf­inu verði afnumin, en Benedikt Jóhann­es­son fjár­mála­ráð­herra hefur boðað þær breyt­ingar, gegn and­stöðu nokk­urra þing­manna Sjálf­stæð­is­flokks­ins. Eins og staðan er nú nýtur ferða­þjón­usta þess að greiddur er 11 pró­sent virð­is­auka­skattur af starf­sem­inni, en ætl­unin er að hækka skat­inn í efra þrepið, 22,5 pró­sent.