Skipu­lags­stofnun hefur skilað harð­orðu áliti á áhrifum fyr­ir­hug­aðrar virkj­unar í Ófeigs­firði í Árnes­hreppi á Ströndum. Hval­ár­virkjun mun spilla einu víð­feðm­asta óspillta víð­erni Íslands, skerða fjölda fossa og valda „veru­lega nei­kvæðum áhrifum“ á svæðið í heild­ina.

Jafn­framt er óvissa um áhrif fram­kvæmd­anna á fugla­líf, vatna­líf og menn­ing­arminjar.

„Skipu­lags­stofnun telur að áhrif Hval­ár­virkj­unar á ásýnd, lands­lag og víð­erni verði veru­lega nei­kvæð þrátt fyrir mót­væg­is­að­gerðir,“ segir í álit­inu.

Óttast um byggðina og jákvæð áhrif ýkt

Ætlunin er að reisa 55 megawatta vatns­afls­virkjun í Ófeigs­firði og Ófeigs­fjarð­ar­heiði. Fram­kvæmdir ná yfir óbyggt svæði í firð­inum og Ing­ólfs­firði, suður af Ófeigs­firði.

Stundin hefur áður fjallað um hvernig jákvæð áhrif virkj­un­ar­innar hafa verið ýkt í kynn­ingu á fyr­ir­ætl­unum um hana, en einnig hefur verið fjallað um áhyggjur Stranda­manna af mann­fækkun. Aðeins 50 manns eru eftir í Árnes­hreppi á Ströndum.

„Það þarf að fórna ein­hverju“

Sveit­ar­stjóri Árnes­hrepps, Eva Sig­ur­björns­dóttir, styður virkj­un­ina. Hún sagði í sam­tali við Stundina síð­asta haust að það væri skylda eft­ir­lits­að­ila að vera nei­kvæðir. „Þeim ber að vera nei­kvæðir. Þeim ber að taka upp hansk­ann fyrir nátt­úr­una og það er bara gott og gilt. Þetta er að miklum hluta til aft­ur­kræft, það sem verður gert þarna.“

Hún sagði að fáir væru að njóta ósnortnu nátt­úr­unnar á svæð­inu. Landi yrði fórnað „sem eng­inn er að skoða“. „Það þarf að fórna ein­hverju,“ útskýrði hún.

Skýrslan sýnir fram á skýran skaða

Í áliti Skipu­lags­stofn­unar er skýrt tekið fram hvaða skaða á óbyggðu víð­erni virkj­unin mun valda.

„Skipu­lags­stofnun telur að helstu umhverf­is­á­hrif Hval­ár­virkj­unar felist í umfangs­mik­illi skerð­ingu óbyggðs víð­ernis og breyttri ásýnd fyr­ir­hug­aðs fram­kvæmda­svæðis og lands­lagi þess, þar sem nátt­úru­legt umhverfi verður mann­gert á stóru svæði. Inngrip í vatnafar svæð­is­ins verður mikið og mun rennsli í Hvalá, Rjúkanda og Eyvind­ar­fjarð­ará minnka veru­lega og hafa áhrif á ásýnd vatns­fall­anna, meðal ann­ars foss­ins Drynj­anda í Hvalár­gljúfrum, fossar­aðar í Eyvind­ar­fjarð­ará,  Hvalár­foss og Rjúkanda­foss. Samlegð með áhrifum fyr­ir­hug­aðrar háspennu­línu yfir Ófeigs­fjarð­ar­heiði og mögu­legrar Aust­ur­gils­virkj­unar á Langa­dals­strönd eykur enn á áhrif Hval­ár­virkj­unar á lands­lag og víð­erni.

Stærsta óbyggða víð­erni Vest­fjarðaMyndin sýnir ósnortið land með grænum lit og það víð­erni sem skerð­ist með app­el­sínu­gulum.

Mynd: Frum­mats­skýrsla Verkís

Skipu­lags­stofnun telur að áhrif Hval­ár­virkj­unar á ásýnd, lands­lag og víð­erni verði veru­lega nei­kvæð þrátt fyrir mót­væg­is­að­gerðir. Áhrif Hval­ár­virkj­unar á ferða­þjón­ustu og úti­vist ráð­ast fyrst og fremst af áhrifum á ásýnd og lands­lag. Sjónræn áhrif fram­kvæmd­anna munu hafa bein áhrif á upp­lifun fólks á svæð­inu og eru að mati Skipu­lags­stofn­unar lík­leg til að hafa tals­verð til veru­leg nei­kvæð áhrif á ferða­þjón­ustu og úti­vist. Áhrif fyr­ir­hug­aðra fram­kvæmda á jarð­mynd­anir og gróður verða tals­vert nei­kvæð þar sem umfangs­mikið svæði verður fyrir raski. Að mati stofn­un­ar­innar er óvissa um áhrif fram­kvæmd­anna á fugla­líf, vatna­líf í stöðu­vötnum á Ófeigs­fjarð­ar­heiði og á menn­ing­arminjar sem krefst frek­ari athug­ana áður en til leyf­is­veit­inga kemur.

Skipu­lags­stofnun telur að áhrif Hval­ár­virkj­unar á ásýnd, lands­lag og víð­erni verði veru­lega nei­kvæð þrátt fyrir mót­væg­is­að­gerðir.“ 

Álit Skipulagsstofnunar

Tilkynning Skipulagsstofnunar um Hvalárvirkjun í Árneshreppi

Skipu­lags­stofnun hefur lokið álits­gerð vegna Hval­ár­virkj­unar, 55 MW vatns­afls­virkj­unar í Ófeigs­firði og á Ófeigs­fjarð­ar­heiði í Árnes­hreppi sam­kvæmt lögum nr. 106/2000. 

Um er að ræða virkj­un­ar­fram­kvæmdir á að mestu leyti óbyggðu og ósnortnu svæði í Ing­ólfs­firði, Ófeigs­firði og á Ófeigs­fjarð­ar­heiði sem sam­an­standa af mörgum fram­kvæmda­þáttum, svo sem fimm stíflum, fjórum lónum, skurðum, göngum, stöðv­ar­húsi, veglagn­ingu, efn­is­töku og haug­setn­ingu. Áhrifa­svæði fyr­ir­hug­aðra fram­kvæmda er tölu­vert umfangs­mikið og nær til eyði­byggða og hluta af víð­áttu­miklu óbyggðu víð­erni sem nær frá Stein­gríms­fjarð­ar­heiði í suðri norður að Horn­bjargi.

Jafn­framt liggur fyrir að fram­kvæmdin hefur áhrif á vist­kerfi, jarð­minjar og lands­lag sem nýtur verndar sam­kvæmt nátt­úru­vernd­ar­lögum. Vísast þar til 2., 3. og 61. gr. lag­anna, en forð­ast ber að raska nátt­úru­minjum sem njóta verndar sam­kvæmt 61. gr. lag­anna nema brýna nauð­syn beri til. Í athuga­semdum með frum­varpi því sem varð að nátt­úru­vernd­ar­lögum kemur fram að með orða­lag­inu „brýn nauð­syn“ sé lögð áhersla á að ein­ungis mjög ríkir hags­munir geti rétt­lætt röskun og þá fyrst og fremst brýnir almanna­hags­munir. Fram­kvæmdin mun hafa, eins og hún er kynnt í mats­skýrslu, veru­leg áhrif á nátt­úru­minjar sem njóta verndar sam­kvæmt umræddri grein nátt­úru­vernd­ar­laga.

Í mats­skýrslu Vest­ur­verks var lagður fram einn fram­kvæmda­kostur varð­andi umfang og útfærslu virkj­un­ar­innar. Í umhverf­is­mats­ferl­inu hafa komið fram ábend­ingar um að draga eins og kostur er úr raski á lands­lagi og nátt­úru, jafn­vel með því að minnka umfang virkj­un­ar­innar, svo sem að hún taki ekki til vatna­sviðs Eyvind­ar­fjarð­arár og/eða að tryggt sé til­tekið lág­marks­rennsli í þeim ám sem virkj­unin hefur áhrif á. Skipu­lags­stofnun telur að við und­ir­bún­ing leyf­is­veit­inga þurfi leyf­is­veit­endur að taka sér­stak­lega afstöðu til þessa efnis, með hlið­sjón af ákvæðum 3. mgr. 61. gr. nátt­úru­vernd­ar­laga og 7. mgr. 13. gr. skipu­lags­laga. Stofn­unin minnir í því sam­bandi einnig á mark­mið laga nr. 106/2000 um að dregið sé eins og kostur er úr nei­kvæðum umhverf­is­á­hrifum fram­kvæmda.

Í mats­skýrslu Vest­ur­verks hefur verið gerð grein fyrir því að rekstur virkj­un­ar­innar er háður því að lögð verði raf­lína frá virkj­un­inni að fyr­ir­hug­uðu tengi­virki á Langa­dals­strönd við Ísa­fjarð­ar­djúp. Lagning raf­lín­unnar er á vegum ann­ars fram­kvæmd­ar­að­ila og hefur ekki gengið í gegnum máls­með­ferð sam­kvæmt lögum um mat á umhverf­is­á­hrifum. Því hefur á þessu stigi ekki verið lagt mat á umhverf­is­á­hrif hennar og þeirra kosta sem til greina koma varð­andi legu og útfærslu. Raflínan kemur til með að liggja um tvö sveit­ar­fé­lög, Árnes­hrepp og Stranda­byggð, en Hval­ár­virkjun er öll innan Árnes­hrepps. Skipu­lags­stofnun telur æski­legt að leyf­is­veit­ingar til þess­ara fram­kvæmda sem háðar eru hvor annarri, þ.e. virkj­un­ar­innar og raf­lín­unnar, fari fram sam­hliða.

Skipu­lags­stofnun telur að helstu umhverf­is­á­hrif Hval­ár­virkj­unar felist í umfangs­mik­illi skerð­ingu óbyggðs víð­ernis og breyttri ásýnd fyr­ir­hug­aðs fram­kvæmda­svæðis og lands­lagi þess, þar sem nátt­úru­legt umhverfi verður mann­gert á stóru svæði. Inngrip í vatnafar svæð­is­ins verður mikið og mun rennsli í Hvalá, Rjúkanda og Eyvind­ar­fjarð­ará minnka veru­lega og hafa áhrif á ásýnd vatns­fall­anna, meðal ann­ars foss­ins Drynj­anda í Hvalár­gljúfrum, fossar­aðar í Eyvind­ar­fjarð­ará,  Hvalár­foss og Rjúkanda­foss. Samlegð með áhrifum fyr­ir­hug­aðrar háspennu­línu yfir Ófeigs­fjarð­ar­heiði og mögu­legrar Aust­ur­gils­virkj­unar á Langa­dals­strönd eykur enn á áhrif Hval­ár­virkj­unar á lands­lag og víð­erni.

Skipu­lags­stofnun telur að áhrif Hval­ár­virkj­unar á ásýnd, lands­lag og víð­erni verði veru­lega nei­kvæð þrátt fyrir mót­væg­is­að­gerðir. Áhrif Hval­ár­virkj­unar á ferða­þjón­ustu og úti­vist ráð­ast fyrst og fremst af áhrifum á ásýnd og lands­lag. Sjónræn áhrif fram­kvæmd­anna munu hafa bein áhrif á upp­lifun fólks á svæð­inu og eru að mati Skipu­lags­stofn­unar lík­leg til að hafa tals­verð til veru­leg nei­kvæð áhrif á ferða­þjón­ustu og úti­vist. Áhrif fyr­ir­hug­aðra fram­kvæmda á jarð­mynd­anir og gróður verða tals­vert nei­kvæð þar sem umfangs­mikið svæði verður fyrir raski. Að mati stofn­un­ar­innar er óvissa um áhrif fram­kvæmd­anna á fugla­líf, vatna­líf í stöðu­vötnum á Ófeigs­fjarð­ar­heiði og á menn­ing­arminjar sem krefst frek­ari athug­ana áður en til leyf­is­veit­inga kemur.