Samfélagslegt læsi

Það er einn staður sem ég veit um í sam­fé­lag­inu sem ætl­ast til einskis af mér og biður ekki um neitt í stað­inn fyrir það sem hann færir mér. Það er bóka­safnið í hverf­inu mínu. Ég held ég hafi þó aldrei tekið bók að láni og farið með heim. Bóka­safnið hefur enda miklu meira gildi en það að lána mér bók. Það hefur jafn­vel gildi fyrir þá sem fara þangað aldrei, og muna kannski ekki einu sinni hvar sitt hverf­is­safn er.

Safnið mitt – Sól­heima­safnið – er einna minnst bóka­safn­anna í borg­inni, í hálf­gerðum skúr á milli hárra blokka. Það stendur lík­lega ekki undir sér í neinum rekstr­ar­legum skiln­ingi og væri fljótt skráð sem aflögð starf­semi í sam­stæðu­reikn­ingi einka­fyr­ir­tækis. En það er eitt­hvað öfug­snúið við að líta inn á bóka­safn og sjá fyrst og fremst fólk sem kostar sam­fé­lagið pen­inga.

Það hug­ar­far birt­ist þó í áherslu til­lögu meiri­hlut­ans í borg­inni sem ætlar að láta reikna hvað hver gestur kostar, hvert útlán, hver stund sem dyrnar standa opnar.

„Alltof mörg börn glíma við læs­is­vanda – en það virð­ist full­orðna fólkið gera líka,“ skrif­aði Hildur Björns­dóttir borg­ar­stjóri á Facebook um við­brögð við til­lög­unni. Í færslu sem hún virð­ist svo hafa fjar­lægt. En hvort sem það er skortur á lesskiln­ingi eða ekki, gefur til­lagan okkur til­efni til að staldra við og tala saman um hvað skiptir okkur máli. Hvað við viljum standa vörð um.

„Það eina sem þú þarft nauð­syn­lega að vita er hvar bóka­safnið er,“ eru orð sem hafa verið eignuð Albert Einstein. Manninum sem vissi fleira en við flest. En auk þekk­ing­ar­innar sem bóka­söfn varð­veita, geta þau verið eins konar örygg­is­net.

„Ef við viljum byggja upp gott sam­fé­lag þar sem við hjálpum fólki að verða ekki ein­mana og félags­lega ein­angrað, þar sem við hjálpum fólki að stofna til og við­halda sam­böndum, þurfum við að hanna félags­lega inn­viði, fjár­magna þá, byggja þá og við­halda þeim. Ef við gerum það ekki byggjum við upp arki­tektúr ein­angr­unar, arki­tektúr afteng­ingar,“ sagði banda­ríski félags­fræð­ing­ur­inn Eric Klinen­berg í við­tali við Heim­ild­ina árið 2024.

Klinen­berg hefur rann­sakað hvernig félags­legir inn­viðir geta dregið úr ójöfn­uði og skautun og styrkt borg­ara­legt sam­fé­lag. Með félags­legum innviðum á hann við opin­bera staði og stofn­anir sem stuðla að sam­skiptum fólks og móta þannig hvernig félags­leg tengsl verða til og þró­ast. „Alveg eins og það eru inn­viðir til staðar fyrir vatn eða raf­magn, sam­skipti eða sam­göngur eru að sama skapi inn­viðir að félags­lífi og við þurfum staði sem gera okkur kleift að koma saman og verja tíma saman,“ útskýrði hann í við­tal­inu.

Hann talar um bóka­söfn sem hallir fólks­ins og bendir á að mann­leg tengsl þurfi aðstæður til að verða til.

Niðurskurður

„Það stendur ekki til að loka bóka­söfnum,“ hefur borg­ar­stjóri Reykja­víkur nú áréttað. Það á hins vegar að rýna í rekst­ur­inn. Fimm pró­senta hag­ræð­ing­ar­krafa hefur þegar verið lögð á Borg­ar­bóka­safnið. Það þýðir nið­ur­skurð upp á 85 millj­ónir króna, sem er í raun fækkun um fimm stöðu­gildi. Enda lítið að skera niður annað en fjölda starfs­manna.

Það er auð­velt að horfa fram hjá bóka­söfnum sem innviðum. Þess vegna er mik­il­vægt að nota tæki­færið núna og staldra við og hugsa um raun­veru­legt mik­il­vægi þeirra. Að muna að bóka­söfn eru ekki eitt­hvert slys á útgjalda­hlið borg­ar­innar sem krefst taf­ar­lausra við­bragða, heldur fjár­fest­ing í upp­lýstu sam­fé­lagi.

Tillaga borg­ar­meiri­hlut­ans er líka tæki­færi til að minna á að bóka­söfnin eru meira en bara bæk­urnar sem þar eru. Þau eru meira en þekk­ingin sem þau geyma. Þau bjóða upp á verk­færi fyrir dag­legt líf. Í Árbæ má setj­ast við sauma­vélar. Í Grófinni er hægt að taka upp hlað­varp, vinna tón­list og klippa mynd­bönd. Í Spöng­inni er aðstaða til vinnu og náms og í Gerðu­bergi getur fólk bæði fengið hluti að láni og gefið öðrum það sem það þarf ekki lengur á að halda.

Þar er hægt að eyða heilum degi við eitt­hvað sem skiptir raun­veru­legu máli án þess að það birt­ist í útreikn­ingum borg­ar­innar. Heim­sóknin getur verið talin, en taln­ingin segir okkur lítið um hvað gerð­ist eða hvaða gildi hún hafði.

Það er líka vara­samt að horfa á rekstr­ar­reikn­ing safn­anna og ætla að hann gefi nákvæma mynd af því sem fæst með öfl­ugum bóka­söfnum.

Í banda­rískri rann­sókn sem birt­ist árið 2024 komust hag­fræð­ingar að því að fjár­fest­ingar í almenn­ings­bóka­söfnum juku aðsókn, útlán barna­bóka og þátt­töku barna í við­burðum. Bæting barna í lestr­ar­prófum í nálægum skóla­hverfum var mæl­an­leg. Útgjöldin voru færð hjá bóka­söfn­unum, en ávinn­ing­ur­inn ekki nema að hluta.

Ábyrgðin

Það er góður eig­in­leiki að sýna ábyrgð. Það er líka mjög gagn­legt að kunna að telja, mæla og geta byggt ákvarð­anir sínar á gögnum. Upp­lýs­ingar eru lyk­ill­inn að svo mörgu. Mæli­kvarð­arnir sem lagðir eru til að verði not­aðir til að ákvarða fram­tíð bóka­safna borg­ar­innar, eins og þeir hafa birst okkur, ná hins vegar ekki yfir virði þeirra.

Meira að segja ein­læg­ustu tals­menn þess að fara vel með fé skatt­borgar­anna, sem litu á ríkið sjálft sem vanda­mál, skildu þetta. Breski for­sæt­is­ráð­herr­ann Margaret Thatcher, sem sagði að það væri „ekk­ert til sem heitir opin­bert fé; það er aðeins fé skatt­greið­enda“, og Ronald Reagan Banda­ríkja­for­seti, sem sagði að níu skelfi­leg­ustu orð enskrar tungu væru: „Ég er frá rík­inu og er hér til að hjálpa“.

Þetta sama fólk skildi mik­il­vægið sem fælist í því að búa til almanna­rými til að móta eigin skoð­anir og bæta við sig þekk­ingu. „Við verðum að hafa bóka­safn, almenn­ings­bóka­safn, svo að hver sem er geti farið þangað, lesið bæk­urnar og lært af þeim,“ sagði Thatcher, og rifj­aði upp viku­legar heim­sóknir á bóka­safnið sitt, þar sem hún las bækur um stjórn­mál, sem mót­uðu sýn hennar á sam­fé­lagið.

„Að efla lestr­ar­á­huga barna skiptir sköpum fyrir þroska þeirra og vel­ferð og fyrir áfram­hald­andi heil­brigði og þrótt sam­fé­laga okkar og lands,“ sagði svo hug­mynda­fræði­legur banda­maður hennar í Banda­ríkj­unum, Reagan, þegar hann til­kynnti um ákvörðun sína að gera árið 1989 að ári ungra les­enda.

Reagan hvatti svo fjöl­skyldur og skóla til að hvetja börn til reglu­legra bóka­safns­heim­sókna.

Læsi

Það er ekki síður mik­il­vægt að vita hvað maður er að telja og hvenær það hjálpar til að skilja umhverfið í kringum sig. Þegar ein­blínt er um of á krónur og aura, á rekstr­ar­reikn­ing­inn, er hætt við að óaf­vit­andi verði stjórn­málin arki­tektar ein­angr­un­ar­innar. En kannski er það bara ein­hvers konar skortur á lesskiln­ingi á sam­fé­lagið.