Svifryk hefur farið sex sinnum yfir heilsu­vernd­ar­mörk það sem af er ári í Reykja­vík. Í fyrra fór svifryk 17 sinnum yfir mörkin. Mengunin er gjarnan verst við stórar umferð­ar­götur og í Vest­ur­bæj­ar­skóla var brugð­ist við með því að halda börnum inni í frí­mín­útum til að vernda þau fyrir meng­un­inni á slæmum degi í mars.

„Mér fannst það skrítið og ósann­gjarnt og dálítið leið­in­legt,“ segir Saga Evu­dóttir Eld­ars­dóttir, nem­andi í 6. bekk í Vest­ur­bæj­ar­skóla. „Mér finnst leið­in­legt að bíl­arnir séu að menga svona mikið. Ég labba oft á æfingu hjá Haga­skóla og þarf oft að fara hjá Hring­braut. Það er oft mjög mikil mengun og stundum er mjög vond lykt. Maður þarf stundum að setja jakk­ann fyrir munn­inn. Ég mundi vilja að fleiri hjól­uðu og löbbuðu eða not­uðu strætó.“

Saga Evu­dóttir Eld­ars­dóttir

Mynd: Hordur Sveins­son

„Maður þarf stundum að setja jakk­ann fyrir munn­inn.“

Allir fram­bjóð­endur til borg­ar­stjórn­ar­kosn­inga sem svör­uðu fyr­ir­spurn Stund­ar­innar telja svifryks­mengun vera vanda­mál í Reykja­vík. Nokkur sam­staða er um aðgerðir, en þó áherslu­munur á milli fram­boða, enda teng­ist loft­mengun stórum mála­flokkum sem snúa að almenn­ings­sam­göngum, borg­ar­skipu­lagi, neyslu­stýr­ingu og útgjöldum hins opin­bera.

„Ég hef áhyggjur af því hvort að við séum að setja okkur í hættu með úti­veru á þeim dögum sem meng­unin er hvað mest,“ segir Fríða Rún Þórð­ar­dóttir, for­maður Astma- og ofnæm­is­fé­lags­ins. „Þá er ég að hugsa um lang­tíma­á­hrif á lungu og önd­un­ar­veg. Í sam­tali við minn lungna­lækni núna fyrir stuttu sagði hann að það væri varla til astma­sjúk­lingur sem ekki fyndi fyrir meng­un­inni sem verið hefur und­an­farið. “

„Börnin átta sig síður á lélegum loft­gæðum en við hin full­orðnu gerum og kvarta síður,“ segir Fríða. „Önd­un­ar­færi barna eru við­kvæm og enn að þroskast og því er mengun mjög skað­leg fyrir þau. Reykja­vík­ur­borg og sveit­ar­fé­lögin þurfa því að sinna þessu eft­ir­liti sér­lega vel og hafa virkt upp­lýs­inga­flæði til þeirra sem sinna börn­unum og bera ábyrgð á þeim á skóla­tíma.“

Allt að 80 dauðsföll rekin til fínna agna

Svifryk er flokkað með tvennum hætti. Annars vegar eru agnir undir 2,5 μm að stærð (PM2,5) og hins vegar agnir á bil­inu 2,5-10 μm að stærð (PM10). Síð­ar­nefnda útgáfan er sú sem reglu­lega fer yfir heilsu­vernd­ar­mörk í Reykja­vík og er slit gatna ein helsta upp­spretta þess að vetr­ar­lagi og er þar helsti söku­dólg­ur­inn notkun nagla­dekkja. Fínni svifryk­sagn­irnar eru að mestu til­komnar vegna bruna elds­neytis, en sam­kvæmt árlegri loft­gæða­skýrslu EEA metur stofn­unin það svo að allt að 80 ótíma­bær dauðs­föll megi rekja til útsetn­ingar PM2,5 svifryks á Íslandi á hverju ári. 

PM10 er skráð sem krabba­meins­vald­andi efni hjá Alþjóða­heil­brigð­is­mála­stofn­un­inni (WHO). Agnirnar eru svo smáar að þær kom­ast djúpt inn í lungun við inn­öndun og geta haft marg­vís­leg heilsu­fars­á­hrif. Innöndun í miklu magni getur leitt til önd­un­ar­erf­ið­leika og í alvar­legum til­fellum hás blóð­þrýst­ings, hjarta­á­falls, heila­blóð­falls og jafn­vel dauða. Aldraðir, börn og þeir sem eru með und­ir­liggj­andi önd­un­ar­færa- eða hjarta­sjúk­dóma eru við­kvæm­astir. Tvær íslenskar rann­sóknir hafa verið gerðar á sam­band­inu milli svifryks­meng­unar og notk­unar astma- og hjarta­lyfja. Rann­sókn­irnar sýndu fram á aukn­ingu í úttektum lyfja nokkrum dögum eftir að loft­mengun vegna svifryks og brenni­steins­vetnis jókst.

Svifryks­mengun fer helst yfir heilsu­vernd­ar­mörk þá daga sem loft er þurrt og stillt, einkum kalda vetr­ar­daga. Þá getur meng­unin safn­ast upp þar sem lítil hreyf­ing er á loft­inu. Mengunin er mest við stórar umferð­ar­æðar og nálægt verk­smiðjum, en mæli­stöðvar eru einmitt stað­settar meðal ann­ars við Hring­braut og Grens­ás­veg.

Bíla­um­ferð rót svifryks­ins

Mynd: Getty ima­ges

Heilsu­vernd­ar­mörk PM10 svifryks eru 50 µg/m³ á sóla­hring og er leyfi­legur fjöldi daga á ári yfir heilsu­vernd­ar­mörkum 35 skipti. Sama við­mið var árin 2002-2005, en frá 2005 lækk­uðu mörkin í þrepum og var frá 2010 heim­ilt að fara yfir mörkin sjö sinnum á ári. Eftir reglu­gerð­ar­breyt­ingu í ráð­herra­tíð Sigrúnar Magn­ús­dóttur árið 2016 var aftur heim­ilt að fara 35 sinnum yfir mörkin. Breyt­ingin var í sam­ræmi við við­mið Evr­ópu­sam­bands­ins, en þau ganga skemur en ráð­legg­ingar WHO. Í umsögn Heil­brigð­is­eft­ir­lits Reykja­víkur var mælt með óbreyttum við­mið­un­ar­mörkum, sjö daga hámarki á ári og því að hámark á alm­an­aks­ári yrði 20 µg/m³ á sóla­hring, en ekki hækkað upp í 40 µg/m³. Við þeirri ósk var ekki orðið. Telur WHO að í Evr­ópu­sam­band­inu séu með­al­tals lífslíkur 8,6 mán­uðum minni en ella, sem rekja megi til svifryks­meng­unar af manna­völdum.

Frambjóðendur sammála um ógnina

Full­trúar fram­boð­anna til borg­ar­stjórn­ar­kosn­inga í vor eru sam­mála um að loft­mengun vegna svifryks sé vanda­mál í Reykja­vík. Stundin sendi fyr­ir­spurn á fram­boðin í borg­inni um loft­mengun vegna svifryks. Svör bár­ust frá full­trúum Alþýðu­fylk­ing­ar­innar, Fram­sókn­ar­flokks, Pírata, Sam­fylk­ingar, Sjálf­stæð­is­flokks, Við­reisnar og Vinstri grænna.

„Þetta mál verður ekki leyst með rifr­ildi um meint stríð gegn einka­bílnum,“ segir í skrif­legu svari frá fram­boði Pírata. „Við höfum trú á því að allir flokkar geti sam­ein­ast um lausnir sem virka. Það er þó áhyggju­efni að ein­staka fram­bjóð­endur virð­ast mjög upp­teknir af því að skapa ein­hverss­konar menn­ing­ar­stríð utan um þetta mál þrátt fyrir að þetta sé praktískt úrlausn­ar­efni og þverpóli­tískt.“

Píratar nefna sem mögu­legar lausnir gjald­töku á notkun nagla­dekkja og aukin þrif á götum borg­ar­innar, en þó helst að almenn­ings­sam­göngur verði raun­veru­legur val­kostur við einka­bíl­inn. „Einnig eru vís­bend­ingar um að bæta megi gæði mal­biks þannig að það spæn­ist síður upp en það þarf borgin að vinna með Vega­gerð­inni eins og rekstur gatna­kerfs­ins er settur upp núna, svifrykið er mest í kringum þungar umferð­ar­æðar sem Vega­gerðin rekur,“ segir í svari Pírata. „Svo má skoða það að dreifa umferð­ar­á­lag­inu, til dæmis með því að stytta vinnu­viku fólks og gefa því þannig meira svig­rúm í því hvenær dags það fer í og úr vinnu.“

Hildur Björns­dóttir, sem skipar 2. sæti á lista Sjálf­stæð­is­flokks­ins í borg­inni, segir nauð­syn­legt að horfast í augu við vand­ann. „Hann er aug­ljós og hann er af mann­anna völdum. Hegðun okkar í umferð­inni má ekki bitna á lífs­gæðum fólks og mann­lífi í borg­inni. Rann­sóknir hafa sýnt fram á mark­tæk tengsl milli meng­unar frá bíla­um­ferð og sjúk­dóma á borð við astma, krabba­mein, hjarta- og æða­sjúk­dóma. Mengunin hefur jafn­vel verið talin hafa heft­andi áhrif á lungna­þroska barna og Alþjóða­heil­brigð­is­mála­stofn­unin telur dísilút­blástur vera sam­bæri­lega alvar­legan áhættu­þátt fyrir lungna­krabba­mein, og tóbaks­reyk­ingar.“

Hildur segir að til skemmri tíma væri ódýrt en áhrifa­ríkt að efla götu­sóp­anir, en einnig mætti hægja tíma­bundið á umferð með skipu­lögðum aðgerðum og veita frían aðgang að almenn­ings­sam­göngum þá daga sem mengun fer yfir heilsu­vernd­ar­mörk. „Lang­tíma­verk­efnið væri stór­efldar almenn­ings­sam­göngur,“ segir Hildur. „Ef hluti bíla­eig­enda sæi almenn­ings­sam­göngur sem raun­veru­legan val­kost væri stór sigur unn­inn. Fleiri gætu valið að ferð­ast án bíls. Þannig yrði dregið úr mengun og umferð­ar­flæði myndi aukast. Þetta ger­ist þó ekki fyrr en þjón­ustan verður stór­bætt. Fjölga þarf ferðum, reisa upp­hituð skýli og leggja óhindr­aðar sér­a­kreinar fyrir vagn­ana.“

Loks nefnir hún mögu­leik­ann á að skapa jákvæða hvata fyrir fólk til að sam­ein­ast í bíla, sem þá mættu nota sér­a­kreinar fyrir almenn­ings­sam­göngur í þeim til­gangi. Þær akreinar mundu þá nýt­ast að hluta eins og þær sem erlendis ganga undir heit­inu „carpool lane“.

Framsókn vill frítt í strætó

Ingvar Jónsson, odd­viti Fram­sókn­ar­flokks­ins, segir lausn­ina vera að hvetja fólk til þess að nota vist­vænar sam­göngur og draga úr notkun nagla­dekkja. Einnig hefur flokk­ur­inn það á stefnu­skránni að bjóða frítt í strætó í 1 ár sem til­rauna­verk­efni og koma á sam­göngu­styrkjum til háskóla­nema fyrir að nota vist­vænar sam­göngur. Loks þurfi að sópa og þvo götur oftar og gróð­ur­setja fleiri tré með­fram umferð­ar­þungum stofnæðum.

Samkvæmt svari sem barst frá Viðreisn telur fram­boðið óásætt­an­legt að leik­skóla­börn sem og aðrir borg­ar­búar þurfi að sleppa úti­veru vegna meng­unar. Til þurfi að koma fleira en fyr­ir­byggj­andi aðgerðir á borð við ryk­bind­ingu og eðli­legt við­hald gatna­kerf­is­ins. „Dæmi um þær aðgerðir gæti verið að fækka gömlum díselknúnum öku­tækjum í borg­inni en útblástur þeirra er talin orsök vax­andi hlut­falls sóts í svifryki í Reykja­vík, skoða tak­mark­anir á nagla­dekkjum eða álagn­ingu,“ segir í svar­inu frá Viðreisn. Almenn­ings­sam­göngur voru ekki nefndar sér­stak­lega.

Þor­valdur Þor­valds­son, for­maður Alþýðu­fylk­ing­ar­innar, segir að upp­bygg­ing raf­knú­ins lesta­kerfis sé á stefnu­skrá flokks­ins, en slíkt kerfi gæti verið neð­an­jarðar að hluta. Þá muni flokk­ur­inn beita sér fyrir því að almenn­ings­sam­göngur verði þegar í stað ókeypis til að gera notkun þeirra aðgengi­legri.

Laugarvegurinn verði göngugata

Kristín Soffía Jóns­dóttir, sem skipar 4. sæti á lista Sam­fylk­ing­ar­innar, seg­ist vilja halda áfram að efla almenn­ings­sam­göngur og byggja upp Borg­ar­línu með það fyrir augum að draga úr bíla­um­ferð. „Í nýjum umferð­ar­lögum eru líka inni heim­ildir til að tak­marka umferð sem er örþrifa­ráð sem er samt nauð­syn­legt að geta gripið til,“ segir Kristín. „Þvottur á götum, ryk­bind­ing og sópun eru mik­il­vægar aðgerðir sem eru nýttar í dag en eru þó tak­mark­aðar við ákveðnar veð­ur­að­stæður og duga skammt. Við viljum að borg­ar­búar geti notið þess þegar vind lægir og sólin brýst fram án þess að þurfa að hafa áhyggjur af loft­gæðum. Svifryk fer yfir mörk á hverju ári en það þýðir ekki að það sé ástand sem við eigum að sætta okkur við.“

Líf Magneu­dóttir, odd­viti Vinstri­hreyf­ing­ar­innar - græns fram­boðs í Reykja­vík, tekur undir mik­il­vægi þess að draga úr umferð og leggja Borg­ar­línu. „Það verður ekki undir neinum kring­um­stæðum unað við að loft­gæði í Reykja­vík séu yfir hættu­mörkum marga daga á ári og borgin verður að grípa til allra nauð­syn­legra aðgerða til að svo sé ekki,“ segir Líf. „Við verðum því líka að vera til­búin til að skoða rót­tæk­ari lausnir á vanda­mál­inu, eins og að tak­marka umferð á dögum þegar svifryks­mengun fer yfir hættu­mörk eða líkur eru til þess að hún geri það.“

Líf segir fjölgun reið­hjóla­stíga og lægri umferð­ar­hraða í íbúð­ar­hverfum vera meðal árang­urs­rík­ustu aðgerða. „Við viljum gera Lauga­veg­inn að göngu­götu allt árið og skoða hvort fjölga megi sum­ar­götum,“ segir hún. „Við ætlum einnig að spýta í lóf­ana og fjölga hlöðum fyrir raf­bíla í borg­ar­land­inu og leggja meiri áherslu á að skipta út bílum borg­ar­innar sem nota jarð­efna­elds­neyti fyrir vist­vænni bíla.“

Ódýrt og hagkvæmt að draga úr umferð 

Í áætlun um loft­gæði á Íslandi, sem umhverf­is­ráðu­neytið birti í nóv­em­ber 2017, kemur fram að und­ir­mark­mið áætl­un­ar­innar séu að fækka árlegum ótíma­bærum dauðs­föllum af völdum loft­meng­unar á Íslandi úr 80 árið 2013 í færri en fimm fyrir 2029 og að fækka árlegum fjölda daga þar sem svifryk fer yfir skil­greind heilsu­fars­mörk af völdum umferðar úr 7-20 skiptum niður í núll skipti á sama tíma­bili. Heild­ar­kostn­aður Umhverf­is­stofn­unar vegna áætl­un­ar­innar er áætl­aður tæpar 729 millj­ónir króna, en eftir er að fjár­magna 290 milljón krónur af þeirri upp­hæð.

Í áætl­un­inni koma fram ýmis mark­mið til að draga úr loft­mengun, meðal ann­ars auknar álögur á dísel­vélar og gjald­taka á notkun nagla­dekkja fyrir 2022. Þá muni Sam­göngu­stofa athuga gagn­semi tak­mark­ana á hámarks­hraða fyrir árið 2020. Efling göngu-, hjól­reiða- og almenn­ings­sam­gangna er þó talin væn­legur kostur sem skili ávinn­ingi í lofts­lags­málum og loft­gæða­málum með því að draga úr umferð­ar­aukn­ingu og álagi á sam­göngu­mann­virki í þétt­býli. „Einnig er aðgerðin til­tölu­lega ódýr og hag­kvæm,“ segir í áætl­un­inni. „Þetta mun leiða til minni loft­meng­unar af völdum umferðar og bættrar lýð­heilsu þjóð­ar­innar vegna auk­innar hreyf­ingar. Í þess­ari aðgerð felst meðal ann­ars að þétta byggð, stefna á sam­göngu­miðað skipu­lag sveit­ar­fé­laga, auka hlut­fall almenn­ings­sam­gangna í þétt­býli ásamt fleiru.“

Þá er nýtt aðal­skipu­lag í Reykja­vík nefnt sér­stak­lega í áætl­un­inni. „Eitt megin mark­mið í aðal­skipu­lagi Reykja­vík­ur­borgar er að þétta byggð­ina en sýnt hefur verið fram á að þétt­ing byggðar hafi jákvæð umhverf­is­á­hrif vegna minni loft­meng­unar og sam­dráttar við orku­notkun í bíl­sam­göngum.“