Mann­rétt­indi Erít­reu­manns­ins Andemari­ams Beyene, sem búsettur var á Íslandi, voru hugs­an­lega brotin þegar hann var sendur í plast­barka­að­gerð á Karol­inska-sjúkra­hús­inu í Svíþjóð í maí árið 2011. Þetta er ein af nið­ur­stöðum rann­sókn­ar­nefnd­ar­innar um íslenska þætti plast­barka­máls­ins sem kynnti skýrslu sína um málið í nor­ræna hús­inu fyrr í dag.

Um þetta segir meðal ann­ars í skýrsl­unni: „Það fyr­ir­komu­lag sem unnið var eftir á Karol­inska háskóla­sjúkra­hús­inu (KS) og Karol­insku stofn­un­inni (KI) fól aftur á móti í sér að lífi þriggja sjúk­linga var stofnað í mikla hættu á kerf­is­bund­inn hátt. Þetta var gert á grund­velli stefnu­mót­unar þess­ara stofn­ana um upp­bygg­ingu mið­stöðvar fyrir háþró­aðar önd­un­ar­vega­rann­sóknir á þessu sviði og er að mati nefnd­ar­innar ekki hægt að úti­loka að með þessu hafi 2. gr. mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu verið brotin.“

Þessi vink­ill á plast­barka­mál­inu, að mann­rétt­indi Andemari­ams Beyene og tveggja ann­arra ein­stak­linga, Yesim Cetirin og Christopher Lyles, hafi verið brotin hefur ekki áður komið fram í mál­inu í þeim skýrslum sem unnið hafa verið um það í Svíþjóð. Formaður nefnd­ar­innar er Páll Hreins­son, hæsta­rétt­ar­dóm­ari og  dóm­ari við EFTA-dóm­stól­inn í Lúx­em­borg, en aðrir nefnd­ar­menn eru lækn­arnir Georg A. Bjarna­son og María Sig­ur­jóns­dóttir. Nefndin var skipuð í fyrra eftir að Land­spít­ali-háskóla­sjúkra­hús og Háskóli Íslands komust að þeirri nið­ur­stöðu að skipa þyrfti óháða rann­sókn­ar­nefndar til að rann­saka þátt þess­ara tveggja stofn­ana í plast­barka­mál­inu. 

Um þetta segir meðal ann­ars í nið­ur­stöðukafla skýrsl­unnar: „Önnur grein mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu hefur m.a. verið skýrð svo að við dauða sjúk­lings á heil­brigð­is­stofnun verði að vera unnt að leita til sjálf­stæðra og hlut­lausra úrskurð­ar­að­ila, þ. á m. dóm­stóla til að fá úr því skorið hver sé dán­ar­or­sök við­kom­andi og hlutur þeirra réttur sem mis­gert hefur verið við, eftir atvikum með skaða­bótum.“

Engin ákæraÁkæru­valdið í Svíþjóð lagði niður rann­sókn á meintum afbrotum Paulo Macchiarinis nú í haust. Rann­sóknin snérist um mann­dráp af gáleysi og lík­ams­árásir út af plast­barka­að­gerð­unum sem hann gerði.

Ekkja Andemariams fær engar bætur

Þetta mögu­lega meinta á brot á mann­rétt­indum þess­ara þriggja ein­stak­linga setur nefndin í sam­hengi við þá stað­reynd að ekkja Andemari­ams Beyene hefur ekki fengið neinar skaða­bætur út af með­ferð­inni á honum Karol­inska-sjúkra­hús­inu eða á Land­spít­al­anum. 

Um þetta segir í nið­ur­stöðukafl­anum: „Þó að vel hafi tek­ist til við eft­ir­með­ferð ATBs á Land­spít­ala, er aðfinnslu­vert hvernig staðið var að vís­inda­rann­sókn á ATB á Land­spít­ala, svo og með­ferð per­sónu­upp­lýs­inga um hann í þágu þeirrar vís­inda­greinar sem birt var í Lancet. Telur nefndin því ástæðu til að Land­spít­ali taki til athug­unar hvort ekki sé rétt að veita ekkju ATBs fjár­hags­að­stoð svo hún geti ráðið sér lög­mann til að fara yfir það hvort um bóta­skyld atvik sé um að ræða. Ástæðan er ekki síst sú að mál þetta á sér vart neina hlið­stæðu á Íslandi og því er ástæða til að Land­spít­ali sýni sér­stakt frum­kvæði við að leysa úr mál­inu á sann­gjarnan og far­sælan hátt fyrir eig­in­konu og þrjá syni ATBs. Í þessu sam­bandi skal tekið fram að það vekur nokkra undrun að ekkja ATBs hefur komið þeim upp­lýs­ingum á fram­færi við for­mann nefnd­ar­innar að KS hafi ekki haft sam­band við hana til þess að fara yfir mögu­lega bóta­skyldu fyrir þau mis­tök sem gerð voru í máli ATBs og rakin eru í hinum sænsku rann­sókn­ar­skýrslum sem vikið er að í kafla 3 í meg­in­skýrsl­unni.“ 

Eig­in­kona Andemari­ams þurfti að flytja frá Íslandi eftir að eig­in­maður hennar lést og er ekki vitað hvar hún er búsett í dag.  Í Frétta­tím­anum í byrjun árs kom fram að hún hefði flutt til Sví­þjóðar frá Íslandi og lifði þar rétt­inda­laus þar sem hún hefði ekki til­skilin leyfi til að dvelja í land­inu.  

Forsíða Frétta­tím­ansÍ Frétta­tím­anum í jan­úar koma fram að ekkja Andemari­ams væri nú flótta­maður í Svíþjóð. Hún hefur engar bætur fengið út af með­ferð­inni á manni sínum.

 „Ekkert í gögnum máls­ins bendi til þess að TG hafi mátt vera ljóst að hin mögu­lega gervi­barka­að­gerð á ATB skorti öll nauð­syn­leg opin­ber leyfi“

Tómas gagnrýndur en líka sýndur skilningur 

Eins og Stundin hefur fjallað um margoft snýst plast­barka­málið um skurð­að­gerðir sem ítalski skurð­lækn­ir­inn Paulo Macchiarini gerði í Svíþjóð á þremur ein­stak­lingum á árunum 2011 til 2013. Í skurð­að­gerð­unum græddi Macchiarini plast­barka í þessa þrjá ein­stak­linga, meðal ann­ars Andemariam Beyene. Læknir Andemari­ams á Íslandi, Tómas Guð­bjarts­son, leit­aði til Karol­inska-sjúkra­húss­ins í Stokk­hólmi eftir mati lækna þar á mögu­legri með­ferð við krabba­meini sem Andemariam var með í hálsi. Tómas fór svo sjálfur út til Sví­þjóðar og tók þátt í skurð­að­gerð­inni á Andemariam með Macchiarini. Aðgerða­tæknin hafði hins vegar aldrei verið prófuð á dýrum og skorti öll til­skilin leyfi fyrir henni; plast­bark­inn virk­aði aldrei sem skyldi og Andemariam dó í árs­byrjun 2014. 

Í skýrsl­unni segir meðal ann­ars að Macchiarini hafi verið byrj­aður að skipu­leggja plast­barka­að­gerð­ina á Andemariam Beyene áður en hann fór til Stokk­hólms til skoð­unar í maí 2011. Sjálfur vissi Andemariam ekk­ert að slíkt aðgerð stæði til enda gerði flug­miði hans í Svíþjóð ein­ungis ráð fyrir fjög­urra daga heim­sókn, frá 23. til 27. maí. Ein af nið­ur­stöðum nefnd­ar­innar er að Tómas hafi vitað að:„Macchiarini og sam­starfs­menn hans væru í það minnsta að velta fyrir sér barka­ígræðslu sem með­ferð­ar­úr­ræði fyrir ATB áður en hann var inn­rit­aður á KS [Karol­inska sjuk­hu­set].“  Nefndin telur einnig að Tómasi hefði átt að gruna að um væri að ræða ígræðslu á gervi­líf­færi og að honum hefði mátt vera ljóst að um til­rauna­að­gerð hafi verið að ræða.

Tómas er hins vegar hreins­aður af því að hafa vitað um og verið þátt­tak­andi í að skipu­leggja aðgerð­ina og að hann hafi vitað að það skorti öll til­skilin leyfi fyrir henni. „Ekkert í gögnum máls­ins bendi til þess að TG hafi mátt vera ljóst að hin mögu­lega gervi­barka­að­gerð á ATB skorti öll nauð­syn­leg opin­ber leyfi og yrði því í and­stöðu við sænsk lög og við­teknar siða­reglur á þessu sviði. Telja verður að fram­an­greind bréfa­skipti við Macchiarini hafi veitt honum rétt­mætar vænt­ingar um að unnið væri að því að afla nauð­syn­legra opin­berra leyfa.“ 

Á einum stað í nið­ur­stöðum skýrsl­unnar er það orðað svo að Tómas hafi verið „blekktur af Macchiarini“. 

Á öðrum stað í nið­ur­stöðukafl­anum er Tómas einnig hreins­aður af því að hafa beitt Andemariam mögu­legum þrýst­ingi að fara í við­kom­andi aðgerð hjá Paulo Macchiarini. Á mynda­bands­upp­töku sem til er sést Andemariam Beyene sjálfur segja að Paulo Macchiarini hafi sagt við sig að búið hefði verið að prófa aðgerða­tækn­ina á svínum áður en hún var reynd á mönnum. Þetta reynd­ist svo vera lygi þar sem til­raunir á ígræðslu plast­barka í dýr voru ekki gerðar fyrr en eftir aðgerð­ina á Andemariam og þá mistók­ust þær gjör­sam­lega. Tómas beitti Andemariam því ekki sams konar þrýst­ingi og Macchiarini virð­ist hafa gert. 

Um þetta segir í nið­ur­stöðukafl­anum: „Það er mat nefnd­ar­innar að í ljósi þeirra gagna sem nefndin hefur náð að afla um þennan þátt máls­ins, hafi ekki komið fram neinar upp­lýs­ingar um það að TG [Tómas[ eða aðrir íslenskir læknar hafi ýtt á ATB[Andemariam] að fara í umrædda til­raun­ar­að­gerð.“ 

Reyndi að draga úr lýs­ingumÝmislegt er nefnt Tómasi Guð­bjarts­syni til fram­dráttar í skýrsl­unni eins og sú stað­reynd að hann beitti Andemariam Beyene ekki þrýst­ingi um að gang­ast undir plast­barka­að­gerð­ina og að hann hafi reynt að draga úr jákvæðum lýs­ingum á bata hans.

Mynd: Vilhelm Gunn­ars­son

„Það er nið­ur­staða nefnd­ar­innar að TG hafi haft vill­andi ummæli opin­ber­lega um fram­kvæmd aðgerð­ar­innar“

Málflutningur Tómasar sagður „villandi“ og „ámælisverður“

Miðað við þetta er það mat nefnd­ar­innar að Tómas hafi ein­fald­lega ekki gert sér grein fyrir því hversu illa var staðið að skipu­lagn­ingu aðgerð­ar­innar á Andemariam í Svíþjóð á þessum tíma og að hann hafi ekki fengið full­nægj­andi upp­lýs­ingar um það frá Macchiarini hvað aðgerð­ar­tæknin stóð á veikum vís­inda­legum grunni. 

Nefndin gagn­rýnir Tómas hins vegar fyrir að gera opin­ber­lega meira úr þætti sínum í aðgerð­inni en efni stóðu til. Í nið­ur­stöðum skýrsl­unnar er þetta orðað svona: „Annað mál er að eftir að hafa aðstoðað við þennan afmark­aða þátt aðgerð­ar­innar, leit út fyrir í umfjöllun fjöl­miðla eins og að TG væri orð­inn virkur þátt­tak­andi í rann­sókn­arteymi Macchiarinis við fram­kvæmd plast­barka­að­gerð­ar­innar og hefði ann­ast fleiri þætti aðgerð­ar­innar. Það er nið­ur­staða nefnd­ar­innar að TG hafi haft vill­andi ummæli opin­ber­lega um fram­kvæmd aðgerð­ar­innar þegar hann notar orðið „við“ um fram­kvæmd ein­stakra þátta hennar, sem hann tók ekki þátt í.“ 

Í and­mælum sínar vísar Tómas því á bug að hafa við­haft „vill­andi“ ummæli að þessu leyti.  

Beitti Andemariam pressu til markaðsstarfa

Nefndin átelur Tómas Guð­bjarts­son einnig fyrir að hafa fengið Andemariam Beyene til að taka þátt í mark­aðs­starfi banda­ríska fyr­ir­tæk­is­ins Harvard Bioscience Inc., fram­leið­anda plast­barkans sem hann fékk græddan í sig, á mál­þingi sem haldið var um sum­arið 2012 til að fagna því að eitt ár var liðið frá plast­barka­að­gerð­inni á honum. 

Í nið­ur­stöðukafla nefnd­ar­innar segir um þetta: „Nefndin tók til athug­unar hvort það hefði verið rétt af TG að koma á sam­bandi milli ATB og þeirra fjöl­miðla­manna sem Harvard Bioscience Inc. (fram­leið­andi plast­barkans) hafði ráðið til þess að mynda mál­þingið í eigin aug­lýs­inga­skyni. Það er mat nefnd­ar­innar að: það orki mjög tví­mælis að TG hafi verið milli­göngu­maður um að koma spurn­inga­listum til ATBs og ýta á hann að svara þeim. og að TG hafi sett ámæl­is­verða pressu á ATB að aðstoða fyr­ir­tækið við að svara spurn­inga­listum, þar sem fyr­ir­tækið hefði gefið plast­bark­ann sem græddur var í hann.“ 

Í and­mæla­bréfi sínu til nefnd­ar­innar við­ur­kennir Tómas að það hafi verið mis­ráðið af honum að fá Andemariam til að taka þátt í mark­aðs­starfi fyrir TG kom þetta m.a. fram: „Þarna er rætt um að ég hafi haft milli­göngu um að koma spurn­inga­lista frá Susan Forman til A. Eftir á að hyggja var það mis­ráðið af mér, en tek þó fram að til­gangur minn var alls ekki að aug­lýsa Harvard Bioscienc, enda hafði ég aldrei haft nein tengsl við það fyr­ir­tæki.“ 

„...höfðu þeir aðeins einn boð­legan og sið­legan kost í stöð­unni“

Röng fullyrðing í vísindagrein

Nefndin gagn­rýnir Tómas Guð­bjarts­son, og Óskar Ein­ars­son, einnig fyrir aðkomu þeirra að vís­inda­grein um aðgerð­ina á Andemariam sem birt var í The Lancet í lok árs 2011. Þar kom fram að önd­un­ar­vegur Andemari­ams væri „nán­ast eðli­legur“ og byggðu sú nið­ur­stöðu á berkju­spegl­unum sem lækn­arnir gerðu á Land­spít­al­anum. Um þetta segir nefndin: „… sú lýs­ing á ATB, þar sem tekið er fram að hann hafi „nán­ast eðli­legan önd­un­ar­veg“ og að full­yrð­ing sem fram kemur í grein­inni um að ATB hafi verið ein­kenna­laus hvort sem litið er til heilsu­fars hans fjórum eða fimm mán­uðum eftir aðgerð fái ekki stað­ist miðað við þær upp­lýs­ingar og nið­ur­stöður rann­sókna sem TG [Tómas] og ÓE [Óskar] höfðu um heilsu­far ATBs þegar vís­inda­grein­inni var skilað inn til The Lancet.“ 

Nefndin metur það Tómasi til máls­bóta að hann reyndi að tóna niður lýs­ingar á meintu góðu ástandi Andemari­ams og fagn­aði ábend­ingum rit­rýna. 

Í síð­ustu viku komst sænsk vís­inda­siða­nefnd að þeirri nið­ur­stöðu að greinin í The Lancet hefði falið í sér vís­inda­legt mis­ferli og að The Lancet ætti að taka hana úr birt­ingu. 

Hins vegar segir nefndin líka að Tómas hefði átt að draga sig út úr sam­starf­inu um birt­ingu grein­ar­innar þegar honum tókst ekki að koma grein­inni í sam­ræmi við veru­leik­ann og raun­veru­legt ástand Andemari­ams eftir aðgerð­ina. „Þegar ljóst var að TG varð ekki ágengt í því að koma lýs­ingu vís­inda­grein­ar­innar í ásætt­an­legt sam­ræmi við nið­ur­stöður rann­sókna berkju­spegl­ana, klínískt ástands ATB og að auka­verk­anir sem ATB hafði eftir aðgerð­ina og TG og ÓE vissu um voru ekki nefndar í grein­inni, höfðu þeir aðeins einn boð­legan og sið­legan kost í stöð­unni en það var að hafna þátt­töku í frek­ari skrifum grein­ar­innar og draga nöfn sín út af lista með­höf­unda. Það gerðu þeir ekki og því verður að telja að vinnu­brögð þeirra, sem með­höf­unda að fram­an­greindri vís­inda­grein, upp­fylli ekki þær gæða­kröfur sem gera verður til starfa vís­inda­manna.“

Nefndin bendir svo á að Tómas og Óskar hafi reynt að láta taka nöfn sín af grein­inni í The Lancet í febr­úar árið 2017 en að þetta hafi ekki gengið og að Lancet hafi ekki svarað þeim. „Hinn 24. febr­úar 2017 rit­uðu TG og ÓE bréf til The Lancet og ósk­uðu eftir því að nöfn þeirra yrðu afmáð af grein­inni og gáfu upp þá ástæðu að komið hefði í ljós í sænskum skýrslum sem rit­aðar hefðu verið um aðgerð­ina að hvorki Macchiarini né KS hefðu aflað sam­þykkis siða­nefndar fyrir aðgerð­inni. The Lancet hefur ekki orðið við erind­inu.“ 

Komu upp um máliðSænsku lækn­arnir fjórir sem komu upp um Macchiarini málið með kærum á hendur honum. Mathias Corbascio, Thomas Fux, Karl-Henrik Grinnemo og Oscar Simonson sjást hér á mynd.

Greininni hafnað

Í skýrsl­unni er einnig rakið hvernig og af hverju vís­inda­grein­inni um Andemariam var hafnað í virtasta lækn­ar­tíma­riti í heimi, The New England Journal of Medicine, áður en hún var send til The Lancet. 

Þetta er atriði sem ekki hefur verið mikið rætt um í tengslum við plast­barka­málið, hvorki á Íslandi né í Svíþjóð. Í höfn­un­ar­bréf­inu sem Macchiarini sendi Tómasi þann 6. Október 2011 sagði á ensku: „Your manuscript, Tracheobronchial Transplantation Using A stem Cell-Seeded Bioartificial nanocomposite“, was evalu­ated by external reviewers and was discussed among the editors. The editors share some of these concerns and have decided to decline the paper.“ Gagnrýni rit­rýna banda­ríska lækna­blaðs­ins er reifuð í skýrsl­unni. 

Daginn eftir, þann 7. októ­ber 2011, var Macchiarini kom­inn í sam­band við The Lancet og skrif­aði vænt­an­legum með­höf­undum sínum að tíma­ritið væri spennt fyrir grein­inni og að þeir þyrftu að drífa í gera grein­ina birt­ing­ar­hæfa.  

Fjölmörg dæmi eru svo nefnd um að Tómas hafi reynt að fá Macchiarini til að vanda betur til verka í grein­inni en að þetta hafi gengið erf­ið­lega hjá honum. Greinin í The Lancet var svo birt í lok árs 2011 og leiddi til margra frétta og mik­illa umræðna um allan heim þar sem aðgerðin á Andemariam var eins­dæmi á þessum tíma.

Það tók hins vegar meira en tvö þangað til aðrar upp­lýs­ingar um aðgerðir Macchiarinis byrj­uðu að koma fram í dags­ljósið og það sem áður var talað um sem vís­inda­legt krafta­verk er nú stimplað sem vís­inda­legt mis­ferli. 

Á þess­ari stundu er óljóst hvaða afleið­ingar nið­ur­staða rann­sókn­ar­nefnd­ar­innar mun hafa á störf Tómasar Guð­bjarts­sonar og Óskars Ein­ars­sonar á Land­spít­al­anum.