Mikið hefur verið rætt um tekjur, verðlag, vexti og kaupmátt í ESB umræðunni, svolítið um hagvöxt og umhverfi fyrir fyrirtækjarekstur. Þetta snýst um afkomu heimila, budduna. Það er mikilvægt. En fyrir marga eru föðurlandsást og sjálfstæði líka mikilvæg atriði, kanski mikilvægust. 

Minna hefur verið rætt um ójöfnuð og fátækt á Íslandi og í ESB-ríkjum - og annars staðar. Sumir virðast telja að ESB-ríkin séu hirðulítil um velferðarmál og jöfnuð. Þau mál eru reyndar á forræði sérhvers ríkis, en ESB setur fram markmið um framför þeirra og heldur aðildarríkjunum við efnið með því að birta reglulega rannsóknir og samanburð á frammistöðu aðildarríkjanna. Þetta er stefna sem byggir á hvötum en ekki skipunum¹.  Og hvernig vegnar ESB-ríkjunum í velferðinni?

Ójöfnuður

Almennt má segja að ESB-ríkin séu með minni ójöfnuð og minni fátækt en önnur svæði heimsins, þ.e. Ameríka, Afríka, Mið-Austurlönd og Asía. Kína er meira að segja með meiri ójöfnuð tekna en ESB-ríkin að meðaltali (sjá nánar hér). 

En ESB-ríkin eru mörg og misjöfn, sum rík og önnur búa við minni hagsæld, einkum ríkin á austur- og suðurjaðri sambandsins. Sum eru með öflugri velferðarkerfi en önnur, einkum ríkari þjóðirnar. Þær þjóðir sem verst standa eru fyrrum aðildarríki Sovétríkjanna, en framfarir hjá þeim hafa verið örar eftir aðild. 

Kínverjar hafa auðvitað náð einstaklega miklum árangri í að draga úr fátækt og sumum Asíu-þjóðum hefur vegnað vel, en flestar þeirra eru þó enn eftirbátar helstu ESB-ríkja.

Almennt eru ESB-ríkin með veigameiri velferðarkerfi en þau ríki sem utan standa.

Myndin hér að ofan nær einungis til OECD-ríkjanna sem hafa sambærileg gögn. Tölurnar sýna ójöfnuð í dreifingu ráðstöfunaratekna í hverju landi, auk meðaltala fyrir OECD-ríkin í heild, og fyrir ESB-ríkin og fyrir þau ríki sem eru utan ESB. ESB-ríkin eru með gráu súlurnar en önnur ríki eru með bláu súlurnar.

Eins og myndin sýnir eru ESB-ríkin mun meira í hópi þeirra ríkja sem búa við meiri jöfnuð tekna. Sérstaklega athyglisvert er að enskumælandi löndin (Bretland, Ástralía, Nýja Sjáland og Bandaríkin) eru með mun ójafnari tekjuskiptingu en algengast er í ESB. Írland og Kanada eru nær ESB-ríkjunum. 

Efst á myndinni má sjá meðaltöl fyrir ESB-ríkin og hin ríkin sem eru utan ESB. Ójöfnuður í tekjuskiptingu er að meðaltali um 20% meiri hjá ríkjunum sem eru utan ESB. En það eru frávik.

Ísland kemur vel út

Ísland er með þriðja minnsta ójöfnuðinn og Noregur þann sjötta minnsta, sem er svipað og í Danmörku. Flest ESB-ríkjanna eru undir meðaltali OECD-ríkjanna allra, þ.e. með meiri jöfnuð tekna. Kanada er það ríki utan ESB sem er næst meðaltali ESB-ríkjanna.

Mikill jöfnuður í tekjuskiptingu á Íslandi tengist lítilli fátækt hér á landi. Í flestum ríkjum næst jöfnuður tekna að mestu leyti með jöfnunaráhrifum velferðarkerfa og skattkerfa. Á Íslandi eru það hins vegar jöfnunaráhrif kjarasamninga sem skýra meira af jöfnuði tekna en velferðarkerfið og skattkerfið. 

Verkalýðshreyfingin á þannig mjög stóran hlut í jöfnuðinum hér á landi, sem skilar okkur minni fátækt og góðri útkomu á margvíslegum velsældarmælikvörðum. Það er einn af stórum kostum íslenska vinnumarkaðslíkansins.

En þegar heildarmyndin er skoðuð (laun, verðlag og kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann), þá erum við í 9unda sæti í Evrópu (sjá hér).

Fátækt

Seinni myndin sýnir hversu stór hluti íbúa OECD-ríkjanna er með tekjur undir fátæktarmörkum OECD. ESB-ríkin eru aftur í gráum lit og hin ríkin í bláu.

Að meðaltali eru um 10% íbúa ESB-ríkja undir fátæktarmörkum en 13,8% hjá hinum sem eru utan ESB. Ísland er með bestu útkomuna, 4,9%, og Noregur er með 8%. En átta ESB-ríki eru með minni fátækt en Noregur. Enskumælandi löndin eru almennt með meiri fátækt og ójöfnuð en ESB-ríkin. Ef fleiri ríki frá Suður Ameríku væri í OECD þá myndu þau öll raðast á bláa endann, með mikla fátækt. 

Velferðin í ESB-ríkjunum

ESB ríkin standa almennt vel að vígi í heiminum í velferðarmálum og eru flest með minni fátækt og ójöfnuð en önnur hagsældarríki. Ef einhverjir telja að ESB beiti sér gegn velferð almennings og vilji bíta tennurnar úr verkalýðshreyfingum þá er það ekki rétt. Slíkt er undir aðildarríkjunum sjálfum komið. Þau eru sinnar gæfu eða ógæfusmiðir í velferðarmálum, hvert fyrir sig.

Á Íslandi er nú mikið talað um að breyta þurfi því góða vinnumarkaðsskipulagi sem við höfum. Mikilvægast af öllu er að verkalýðshreyfingin haldi styrk sínum. 

Ef Ísland færi inn í ESB þá værum við með sterkustu verkalýðhsreyfinguna í þeim félagsskap og myndum áfram njóta góðra áhrifa af henni á lífskjör og jöfnuð. Við höfum ná góðum árangri í launa og réttindabaráttu - en tapað í baráttunni gegn verðbólgu og háu vaxtastigi.

En atvinnurekendur alls staðar reyna það sama, að auka hagnað sinn og lækka laun, og gegn því þarf að berjast, bæði innan og utan ESB. Íslenska vinnumarkaðsmódelið verður áfram einstaklega mikilvægt, hvort sem við förum inn í ESB eða ekki. 

Ég vildi með þessu draga fram mikilvægar staðreyndir um lífskjaraþætti sem tengjast ESB umræðunni, því margt rangt hefur verið fullyrt um þessi mál. Ég hef áður skrifað um vaxtamál og stöðugleika, sem ég tel að sé helsta tækifærið sem við höfum til kjarabóta fyrir Íslendinga með upptöku evru, ekki síst fyrir ungt fólk. 

En ég er ekki að segja neitt um það hvort þessi kjaraatriði eigi að skipta meira máli fyrir fólk en ættjarðarást og sjálfstæðistilfinning. Það finnst mér erfitt að ákveða án þess að sjá fullkláraðan samning.