Öfgavæðing umræðunnar

Eitt vinsælasta umræðuefni síðari ára meðal háskóla- og fjölmiðlafólks er hin aukna skautun í pólitískri umræðu. Minnsta fis er gert að fjandskap og orðljótur öfga- og ýkjustíll einkennir alla pólitíska umræðu, ekki síst á samfélagsmiðlum. Jafnvel tiltölulega „mild“ ágreiningsefni, svo sem deilan um þjóðaratkvæðagreiðsluna í ágúst, þar sem engin endanleg afstaða er tekin til aðildar að ESB, aðeins hvort klára eigi viðræður, vekur upp landráðabrigsl á báða bóga. Hin opinbera ímynd pólitískrar umræðu er að hún snúist – eða eigi a.m.k. að snúast – um yfirvegaða nytjagreiningu á aðstæðum, án geðsmunafloga og tilfinningaólgu; en í seinni tíð líkist hún æ meir tilfinningaþrungnum skuldbindingum á borð við fylgispekt við Liverpool eða Manchester United sem enginn ætlast til að hlíti neinni ígrundaðri skynsemi.

Tvær megin söguskýringar eru uppi. Önnur kveður á um að skautunin sé ekki ný; hún hafi alltaf gegnumskotið pólitíska umræðu. Eini munurinn sé að nú sé hún ekki lengur bundin við kaffistofuna og eldhúsborðið heldur hafi samfélagsmiðlar léð sérhverjum fimbulfambara sitt upphækkaða ræðupúlt. Hin skýringin er að eðlisbreyting hafi orðið á skoðanamyndun og tjáningu í síðnútíma. Samfélagsmiðlar, snjallsímar og gervigreindarforrit hafi ekki aðeins hækkað óm skautanna heldur öfgavætt sjálfa heilastarfsemina sem býr að baki pólitískri og siðferðilegri afstöðumyndun hjá hverjum einstaklingi. 

Jonathan Haidt, „tilfinningarakkinn“ og  „skynsemisskottið“

Víkur þá sögunni að sálfræðingnum Jonathan Haidt, sem á sér merkilegan feril. Haidt naut ekki mikillar velgengni í fyrstu akademískri stöðu sinni og óttaðist að fá ekki framgang og fastráðningu. Hann stefndi á fasteignasölu eða einhverja gróðavænlegri vinnu, en ákvað árið 2001 að gera lokatilraun til að skapa sér hlutgengi, með grein um hvernig „tilfinningarakkinn dillar skynsemisskottinu“, en ekki örugt, þ.e. hvernig ákvarðanataka um helstu kjarnamál tilverunnar ráðist af tilfinningaviðbrögðum, að mestu meðfæddum, en svokölluð skynsemisrök séu einungis kölluð til eftirá til að réttlæta tilfinningabundna valið. Hvort sem það var hinu snjalla heiti greinarinnar að þakka eða ekki þá tryggði það Haidt frægð og frama sem jókst enn með útkomu bókar hans, The Righteous Mind, árið 2013 þar sem hann skýrði fylgispekt við hægri stefnu í pólitík (sérílagi Repúblikanaflokkinn í Bandaríkjunum) eða vinstri stefnu (Demókrata) með ólíku ásköpuðu tilfinningalífi kjósenda. Haidt er í kjölfarið orðinn einn vinsælasti tískusálfræðingur í heiminum; og ekki dró síðasta bók hans um Kviðakynslóðina, sem meira að segja hefur verið þýdd á íslensku, úr frægð hans.

Helstu empírísku rökin fyrir svokallaðri innsæishyggju Haidts eru þegin frá heilarannsóknum þar sem þátttakendur eru settir í heilaskimun um leið og þeim eru sýnd myndbönd eða sagðar sögur af róttækum siðferðisklípum og þeir beðnir að taka afstöðu til þeirra. Segulómun af heilastarfsemi þeirra sýnir oftast að tilfinningasvæðin í heilanum virkjast millisekúndum á undan skynsemissvæðunum, sem Haidt túlkar þannig að tilfinningarnar ráði úrslitum en við búum okkur svo til álitlegar, dygðaskreyttar sögur af því hversu djúp, fögur og þaulhugsuð rök hafi legið að baki ákvörðunum.

Haidt telur að pólitísk afstöðumyndun ráðist einnig umfram allt af genetískum tilfinningaviðbrögðum. Rannsóknir hans og félaga hans hafa þannig leitt í ljós að kjósendur Demókrata hafa sterka svörun gagnvart sögum eða myndböndum sem reyna á hluttekningu eða réttlætiskennd (þar sem réttlæti er tengt jafnræði og verðskuldun). Repúblikanar hafi miklu veikari svörun gagnvart hluttekningu og réttlætiskennd þeirra sé líka annars eðlis þar sem hún tengist fremur tilkalli til réttinda eða lífsgæða sem bundið sé í samningum, t.d. úr viðskiptalífinu. Mestu skipti þó að Repúblikanar (eða hægri sinnað fólk almennt) hafi fjölskrúðugra tilfinningalíf þar sem þrjár viðbótartilfinningar (trúnaður við nærhóp, virðing fyrir valdi og næmi fyrir „hreinleika“) móti afstöðu þeirra til manna og málefna. Siðferðilegt og pólitískt skyn er samkvæmt þessari kenningu miklu skyldara bragðskyni en rökvísi.

Kostir og gallar

Það eru í sjálfu sér engin ný sannindi að margt af því sem mótar dagfar okkar sé okkur áskapað fremur en áunnið. Persónuleikaeinkenni eins og úthverfa og innhverfa eru hið klassíska dæmi. Rannsóknir á eineggja tvíburum sem alast upp við ólíkar félagslegar aðstæður hafa einnig leitt í ljós að trúarþörf virðist að einhverju leyti meðfædd. Tengslin við inngrónar tilfinningar koma líka oft í hugann þegar hlustað er á sannfærða íhalds- eða frjálslyndissinna lýsa skoðunum sínum. Það er þannig torvelt að ímynda sér að eitthvað af sjálfstæðishugsjón Bjarts í Sumarhúsum og skoðanasystkina hans í nútímanum sé þeim ekki í blóð borið.

En það er samt ýmislegt athugavert við rökfærslu Haidts. Hann hefur, eftir því sem ég best veit, ekki gert rannsóknir á eineggja tvíburum, aðskildum við fæðingu. Fólkið sem hann rannsakar er fullorðið og ekki kemur á óvart að það hafi fyrirfram mótaðar skoðanir á ýmsum hlutum. Til mótvægis við kenningu Haidts má stinga upp á þeirri tilgátu að fullorðið fólk hafi á barnsaldri eða unglingsárum orðið fyrir reynslu eða farið í gegnum röklega sundurgreiningu á tilteknum erfiðum aðstæðum, sem hafi svo gróið inn í tilfinningalíf þess. Þegar það sé beðið að taka afstöðu til einhverra skyldra aðstæðna síðar komi tilfinningasvörunin á undan röklegu úrvinnslunni. Með öðrum orðum sýna niðurstöður um að tilfinningar „dilli“ skynsemi hjá fullorðnu fólki ekki að þessar tilfinningar séu því áskapaðar.

Þar að auki skýrir kenning Haidt vitaskuld ekki aukna skautun í nútímanum því að varla eru tilfinningagenin sterkari núna en þau voru á fyrri tíð. Haidt myndi að vísu svara því til að skýring á aukinni skautun sé að finna í síðari verkum hans, einkum Kvíðakynslóðinni, fremur en upphaflegu innsæishyggjunni.

Ég ætla ekki að fella neinn endanlegan dóm um kenningu Haidts hér. Hún hefur þó vissulega oft komið í hugann á undanförnum vikum þegar ég les umræður í íslenskum fjölmiðlum um ESB-þjóðaratkvæðagreiðsluna, Palestínuhroðann, stríðið í Íran og fleiri skyld mál. Ég leyfi mér sannast sagna að vona að kenningin sé ekki rétt því að ef svo væri þá yrði megnið af allri kennslu um gagnrýna hugsun og hagnýta skynsemi að teljast hrein tímasóun. Geðsmunafaraldrar bergmálshellanna væru einfaldlega náttúrulögmál sem við fengjum ekki við ráðið á neinn máta.