Hvernig líður fólki sem gegnir samtímis tveimur mismunandi hlutverkum sem eru illa samrýmanleg? Hvernig getur sama rödd sagt okkur að verið sé að vinna að vernd íslenskrar náttúru, líffræðilegrar fjölbreytni og víðerna ef hún er samtímis að vinna að orkuöflun sem leggur hina stefnuna í rúst?

Kannski er þetta einmitt birtingarmynd á stöðu vestrænna landa. Að þjóna kröfu hagkerfis um endalausan vöxt en reyna um leið að vernda náttúru og loftslag. Að hafa hagnað, arð og gróða sem meginmarkmið en vilja meðfram reyna að uppfylla heimsmarkmiðin, Parísarsamkomulagið og samning um líffræðilega fjölbreytni. Þetta gengur illa upp. Ef við skoðum hagkerfið er athyglisvert að það er byggt að mörgu leyti á gildum sem eru andstæðar sjálfbærri þróun. Núverandi hagkerfi er háð hagvexti og neysluhyggju og markmiðum um hagnað og arð til eigenda. Með því virðir það ekki þolmörk náttúrunnar sem þekkt er. Við höfum þegar farið yfir þolmörk sjö af níu lykilkerfa í náttúrunni sem hefur og mun hafa alvarlegar og hörmulegar afleiðingar. Að virða þolmörk náttúrunnar er lykilgrunnur að sjálfbærri þróun. Hún byggir á jafnvægi, þróun og nægjusemi og hefur það markmið að skapa gott líf fyrir alla, í andstæðu við það sem hagkerfið ýtir okkur áfram í. Núverandi kerfi nærir einstaklingshyggju, samkeppni, skammtíma sjónarmið virðast vera í forgangi og siðferðislegur grunnur veikur þar sem kerfið hefur knúið fram og aukið óréttlæti og ójöfnuð. Þetta er andstætt sjálfbærri þróun samfélagsins, hún þarf á samvinnu að halda, langtímasjónarmið eru í forgangi, hún er byggð á siðferðislegum grunni, réttlæti innan og milli kynslóða og auknum jöfnuði. Hvernig á núverandi hagkerfi að geta stuðlað að sjálfbærri þróun ef gildi og markmið þess eru í andstöðu við hana? Já, ráðamenn landsins og vestrænna ríkja eru í öngstræti þar sem ein hönd slær hina.

Ráðamenn munu kannski reyna að koma sér úr klípunni með því að lofa að „stækka kökuna“ svo hægt sé að minnka fátækt og auka hagsæld sem flestra. En þrátt fyrir góð fyrirheit hefur það ekki gerst og breytist varla því staðreyndir sýna að hagvöxturinn hefur að of miklu leyti ratað til fárra sem verða ríkari og ríkari á meðan ójöfnuður vex. Frá aldamótum hefur fátækasti helmingur jarðarbúa fengið aðeins 1% af heildaraukningu auðs í heiminum, á meðan helmingur þessarar aukningar hefur farið til ríkasta 1%. Hér á Íslandi höfum við fylgt sömu þróun þar sem launabilið milli efstu stéttar og hinna hefur breikkað mikið. Vöxtur stuðlar ekki sjálfkrafa að réttlæti.

Fleira stangast á varðandi kerfið okkar og líferni. Þar sem hagkerfið þarf að framleiða og selja sífellt meira til að þjóna hagvextinum, þarf að telja okkur trú um að við verðum hamingjusöm ef við kaupum nýtt og meira í sífellu. Það er afvegaleiðing frá kjarna tilveru okkar sem nærir hamingju og gott líf. Eins og heimspekingar og rannsóknir hafa sýnt og við flest vitum stuðla aðrir þættir að hamingju og góðu lífi: góð félagsleg tengsl, líkamleg og andleg heilsa, hreyfing, að gefa af sér, að nýta hæfileika okkar á skapandi, kærleiksríkan og uppbyggilega hátt og vera virk í merkingunni „að hafa tilgang“. Neysluhyggjan er ekki hluti af því, heldur stangast hún á við þessa þætti því hún stuðlar að tímaleysi, stressi, vitlausri forgangsröðun, samkeppni og ójöfnuði.

Hvernig væri að við myndum loksins viðurkenna að, með orðum Olivier De Schutter, sérstaks skýrslugjafa SÞ um fátækt og mannréttindi: „Þráhyggja okkar fyrir dýrkun hagvaxtar er skammsýn og gerir aðeins hina ríku ríkari á meðan hún leggur grundvöll lífsins á jörðinni í rúst.“ Að halda í þá trú að við getum þjónað markmiðum núverandi hagkerfis og sjálfbærrar þróunar samtímis tefur okkur og hindrar í að ráðast í breytingar sem verða árangursríkar í loftlagsmálum og sjálfbærri þróun. Þetta á bæði við í hnattrænu samhengi og hér á okkar fallegu eyju. Nefna má markmiðið um aukna orkuöflun til að örva hagvöxt, það stangast á við markmið náttúru- og loftslagsverndar. Að þjóna tveimur herrum með gagnstæð markmið er ekki hægt. Við verðum að velja. Já, hvað skiptir meira máli, efnislegur ofvöxtur í dag eða lífvænleg framtíð barnabarnanna okkar?

Höfundur er fræðslustjóri Landverndar.