Ráðuneyti sem gagnrýndi lagasetningu þarf að réttlæta hana fyrir ESA

Eft­ir­lits­stofnun EFTA (ESA) sendi 2. maí íslenskum stjórn­völdum fyr­ir­spurn vegna hinna umdeildu sam­keppn­isund­an­þága sem meiri­hluti atvinnu­vega­nefndar Alþingis lagði fram og þingið sam­þykkti þann 21. mars síð­ast­lið­inn. Í byrjun maí og gaf ESA mat­væla­ráðu­neyt­inu mánuð til að svara fyrir hönd stjórn­valda.

Um var að ræða grund­vall­ar­breyt­ingu á frum­varpi, sem upp­haf­lega var ætlað að bregð­ast við bágri stöðu íslenskra bænda, einkum þeirra sem stunda sauð­fjár­rækt.

Með því að heim­ila afurð­ar­stöðvum bænda ákveðið sam­ráð mætti ná fram hag­ræð­ingu sem skilað gæti bændum hærra verði fyrir fram­leiðslu sína auk þess að lækka verð til neyt­enda. 

Það mark­mið var þó látið lönd og leið í end­an­legri útgáfu frum­varps­ins, sem Alþingi svo sam­þykkti. Það var alt­ént mat sam­keppn­is­yf­ir­valda, full­trúa versl­un­ar­innar, neyt­enda og laun­þega­sam­taka, sem töldu frum­varpið þvert á móti aðför að neyt­endum ekki síður en að bændum. 

Undir þessa gagn­rýni tóku bæði fyrr­ver­andi for­maður Bænda­sam­taka Íslands og yfir­lög­fræð­ingur sam­tak­anna, sem lýstu því hvernig meiri­hluti þing­nefnd­ar­innar hefði á síð­ustu stundu ákveðið að þjóna fyrst og síð­ast hags­munum stór­fyr­ir­tækja í land­bún­aði. Þar helst Kaup­fé­lagi Skag­firð­inga (KS) og Slát­ur­fé­lagi Suð­ur­lands (SS) sem ásamt fleiri svoköll­uðum afurð­ar­stöðvum mynd­uðu Samtök Fyr­ir­tækja í Land­bún­aði (SAFL).

Það að umrædd sam­tök hafi á end­anum fengið sínu fram, þegar for­maður atvinnu­vega­nefndar Alþingis lagði til umfangs­miklar breyt­ingar á því, var ekki úr lausu lofti gripið. Sjálfur við­ur­kenndi Þórarinn Ingi Pét­urs­son, þing­maður og for­maður nefnd­ar­innar, að við breyt­ingu frum­varps­ins hafi hann fyrst og síð­ast sótt ráð­gjöf og aðstoð, lög­fræð­ings SAFL, sem einnig hefur verið lög­maður KS.

Nýr for­maður hafði tekið við BÍ innan við mán­uði áður en frum­varpið varð að lögum. Ólíkt for­vera sínum taldi hann frum­varpið mikla fram­för og hafði ekki áhyggjur af því sem starfs­menn BÍ höfðu varað við að gæti gerst ef ekki yrði betur gætt að hag bænda í laga­setn­ing­unni. Nýi for­mað­ur­inn kvaðst treysta fyr­ir­tækj­unum til að nýta heim­ildir sínar þannig að ávinn­ing­ur­inn skil­aði sér beint til bænda, en við­ur­kenndi þó að fyrir því væri lítil sem engin trygg­ing.

Sú ein­kenni­lega staða kom upp hálfum mán­uði eftir sam­þykkt frum­varps­ins, að mat­væla­ráðu­neytið sendi erindi til atvinnu­vega­nefndar þar sem vinnu­brögð nefnd­ar­innar voru harð­lega gagn­rýnd. Verið væri að færa fyr­ir­tækjum opnar heim­ildir til sam­ráðs og sam­vinnu, sem ekki ein­ungis væru lög­brot í öðrum greinum, heldur væri allt útlit fyrir að und­an­þág­urnar væru hvort tveggja, langt umfram starf­semi fyr­ir­tækja í land­bún­aði og þvert á EES-samn­ing­inn.

Bréffrá ESA, stílað á Bjarkeyju Olsen Gunn­ars­dóttur mat­væla­ráð­herra.

Mynd: b'ADMBVA'

Bréf mat­væla­ráðu­neyt­is­ins kom degi áður en skipt var um ráð­herra í því ráðu­neyti. Við tók Bjarkey Olsen Gunn­ars­dóttir, sem hafði fram til þess tíma setið á þingi og verið nefnd­ar­maður í þeirri nefnd sem ráðu­neyti hennar hafði með for­dæma­lausum hætti gagn­rýnt degi fyrr.

Það næsta sem frétt­ist af bréfi sér­fræð­inga ráðu­neyt­is­ins var að nýr ráð­herra lýsti því yfir að ekki yrði brugð­ist við þeirri gagn­rýni sem þar var færð fram. Það gerði ráð­herr­ann í þing­ræðu þann 17. apríl síð­ast­lið­inn.

Bréf ráðu­neyt­is­ins hafði þó vakið athygli ann­ars staðar, eða hjá Eft­ir­lits­stofnun EFTA (ESA) sem sér til þess að aðil­ar­lönd að evr­ópska efna­hags­samn­ingnum standi við skuld­bind­ingar sínar, sem fylgja rétt­indum þeim að fá aðgengi að mark­aði ann­arra aðild­ar­ríkja.

Í bréfi ESA til íslenskra stjórn­valda sem sent var 2. maí síð­ast­lið­inn er for­saga máls­ins rakin og síðan vikið að áhyggjum af því að hinar víð­tæku und­an­þágu­heim­ildir sem stór­fyr­ir­tæki í land­bún­aði hefðu fengið af hendi Alþingis. ESA bendir á að vissu­lega séu hefði­bundnar land­bún­að­ar­af­urðir, kjöt og mjólk til að mynda, und­an­þegnar skuld­bind­ingum Íslands um bann við sam­ráði og sam­keppn­is­lögum sem ann­ars gilda. Þetta sé gert vegna sér­stöðu þess­ara mat­væla­vara.

Á hinn bóg­inn bendir ESA á að ein megin gagn­rýnin á nýju lögin hér á landi sé að þau nái mögu­lega yfir miklu meira en bara land­bún­að­ar­af­urðir.

Heim­ildin sem hafi verið sett inn í lögin á loka­metr­unum af þing­nefnd­inni, með aðstoð hags­muna­að­il­ans SAFL, hafi verið svo opin að þau eigi við um alls ótengd við­skipti en bara með kjöt­slátrun og -vinnslu. Inn­flutn­ingur heild­sala og smá­sala á aðföngum til land­bún­að­ar­fram­leiðslu, áburði, fóðri og fleiru geti líka fallið undir lögin, sem sé ekki í sam­ræmi við það sem Ísland hafi skuld­bundið sig til.

Þessu til við­bótar bendir ESA á í bréfi sínu að nú geti jafn­vel fyr­ir­tæki í allt öðrum greinum en land­bún­aði komið sér undan því að hlíta sam­keppn­is­lögum, sem varða háum fjár­sektum og jafn­vel fang­els­is­refs­ingum í öðrum atvinnu­greinum. Þetta segir ESA að komi glögg­lega fram í athuga­semdum mat­væla­ráðu­neyt­is­ins til Alþingis, rétt eins og áhyggjur af því að alls óvíst sé hvort og þá hver eigi að hafa eft­ir­lit með því að fyr­ir­tækin sem njóti und­an­þág­anna, fari með það víð­tæka vald sem þeim sé fært með lög­unum.

ESA óskaði skýr­inga við þessu í bréfi sínu þann 2. maí síð­ast­liðnum og gaf mat­væla­ráðu­neyt­inu íslenska til 30. júní að svara. Því hyggst ráðu­neytið hins vegar ekki ætla að hlýða, þar sem það hefur farið fram á mán­að­ar­frest til við­bótar til að svara erind­inu.

Mat­væla­ráðu­neytið hefur því það hlut­verk að svara ESA og gefa full­nægj­andi skýr­ingar á lög­mæti laga­setn­ingar og ákvarð­ana Alþingis og íslenskra stjórn­valda í máli sem ráðu­neytið sjálft hefur gert alvar­legar athuga­semdir við, bæði hvað varðar form og efni.