„Af hverju er kan­ínur, nú eða frændur þeirra hérar, tákn páskanna?“

Svarið við þeirri spurn­ingu er í aðra rönd­ina mjög ein­falt. Pásk­arnir eru í grunn­inn vor­há­tíð sem haldin er til að fagna því að líf er að kvikna í jörð­inni eftir (mis)langan vetur. Í krist­inni trú er það túlkað með dauða en síðan upp­risu guðs­son­ar­ins.

En líf kviknar ekki aðeins í jurtum og guðum á vorin, líka í dýra­rík­inu, og þar eð kan­ínur og hérar (sem ekki var gerður mik­ill grein­ar­munur á hér fyrrum) eru meðal allra frjósöm­ustu dýra, þá var ekki óeðli­legt að þau dýr og ungar þeirra yrðu sér­stök tákn vors­ins.

Kanínur og hérar hafa verið sér­stök tákn um frjó­semi allar götur síðan á dögum Rómverja og jafn­vel fyrr. Í Nátt­úru­fræði róm­verska fræði­manns­ins Plin­í­usar eldra, sem uppi var á fyrstu öld ET (eftir upp­haf tíma­tals okkar) og fórst í gos­inu sem lagði borg­ina Pompeii í eyði árið 79, er skemmti­legur kafli um kan­ínur og héra sem leiðir þetta vel í ljós.

Lifa hérar á snjó?

Og það er kannski ekki á almanna vit­orði að þessi dýr voru gjarnan talin tví­kynja og kven­dýrin þyrftu því ekki atbeina karl­dýrs til að eign­ast þau afkvæmi sem allt fyllt­ist af á vorin.

Í Nátt­úru­fræði Plin­í­usar segir:

„Til eru margar teg­undir af hérum. Hérar sem búa í Ölpunum eru hvítir og menn ætla að yfir vetr­ar­tím­ann lifi þeir á snjó. Svo mikið er víst að að þegar snjór­inn fer að bráðna á hverju vori, þá taka hér­arnir á sig rauð­leitan blæ. Hérar lifa ann­ars í margs­konar lofts­lagi og láta öfgar í veðri ekki á sig fá.

Til er á Spáni héra­teg­und sem kall­ast kan­ína. Hún er þekkt fyrir að vera ein­stak­lega frjósöm og gefur valdið hung­ursneyð á Bale­ara­eyjum [Mallorca og nálægum eyjum] með því að eyði­leggja korn­upp­skeru. Ungar kan­ínur, sem rifnar eru úr móð­ur­kviði eða eru enn á speni rétt eftir fæð­ingu, eru sér­stak­lega góm­sætar til matar, sér í lagi ef iðrin eru ekki fjar­lægð [...]

Skar Ágústus upp herör gegn kanínum?

Alkunna er að íbúar á Bale­ara­eyjum sendu bæna­skrá til Ágústusar sál­uga keis­ara þar sem hann var beð­inn um að senda þeim her­menn til að vinna á kan­ín­unum og koma í veg fyrir allt of mikla fjölgun þeirra.

Mink­ur­inn er í miklum metum vegna þess hve leik­inn hann er í að vinna á kan­ínum. Minknum er troðið niður í kan­ínu­holur sem ævin­lega hafa marga útganga og þegar kan­ín­urnar flýja mink­inn eru þær hirtar upp við útgang­ana.

Í skrifum Archelausar um hér­ann má lesa að skíta­götin á lík­ama hans séu alltaf jafn­mörg og árin sem hann hefur lifað, en það hefur nú komið í ljós að það stemmir ekki alltaf.

Archelaus segir líka að hver héri hafi á lík­ama sínum ein­kenni bæði karl­dýrs og kven­dýrs og héra­kerl­ing geti því eign­ast unga alveg án aðstoðar karl­dýrs. Þetta er ráð­stöfun nátt­úr­unnar okkur til hags­bóta, því með þessu verður þetta mein­leys­is­dýr sem er svo vel æti­leg afar frjósamt. Hérar og kan­ínur eru einu dýrin sem geta um leið og þau eru með einn unga á spena, verið með annan loð­inn í kviði, þann þriðja ennþá alveg hár­lausan og þann fjórða örsmáan og nýorð­inn til.

Reynt hefur verið að búa til ein­hvers konar efni úr hárum þess­ara dýra en það er þá ekki eins mjúkt og meðan það liggur á húð dýrs­ins sjálfs og af því hárin eru svo stutt leyst­ist slíkt efni fljótt upp.

Hérar eru sjaldan tamdir en samt er nú varla hægt að kalla þá villi­dýr heldur, heldur liggur eðli þeirra ein­hvers staðar þar á milli, rétt eins og segja má um marga fugla, svölur og býfl­ugur og höfr­unga meðal sjáv­ar­dýra.“

Kanínur og María

Það sem Pliníus hefur eftir Archelausi um að kven­dýr kan­ína og héra gætu eign­ast afkvæmi með sjálfum sér varð svo til þess að á tíma­bili, eftir að krist­in­dóm­ur­inn kom til sög­unnar, þá voru þessi dýr talin í sér­stökum tengslum við Maríu guðs­móður — ein­fald­lega vegna þess að hún var líka sögð hafa eign­ast afkvæmni (Jesú sjálfan) án þess að venju­legur karl­maður hafi komið þar við sögu.

Þau tengsl hafa þau dofnað á seinni öldum og er alt­ént lítt haldið á lofti en eftir standa sér­stök tengsl þess­ara frjósömu dýra við upp­risu­há­tíð Jesúa frá Nasaret.