Þegar Norðurlöndin hefðu getað orðið eitt ríki

Eftir sigur á Albrekt Svía­kóngi við Åsle árið 1389 var Margrét Valdi­mars­dóttir í raun orðið hæst­ráð­andi í öllum Norð­ur­lönd­unum þremur. Hún var dóttir Dana­kon­ungs og ekkja Nor­egs­kon­ungs og nú hafði hún aflað sér stuðn­ings sænskra bar­óna líka með því að reka af höndum þeirra óvin­sælan kon­ung úr Þýska­landi. Hún var 36 ára og hafði sýnt og sannað að hún var rögg­söm og snjöll og fylli­lega fær um að stjórna ríki.

Og rétt er að taka fram að bar­ón­arnir skip­uðu Margréti engan karl­mann sem „yfir­frakka“. Hún var vissu­lega ekki ein­ráð, fremur en kóngar almennt á þeim árum, og þurfti að skrifa upp á að fylgja lögum land­anna hvers um sig, en hún hafði á engan hátt minni völd en karl­kóngur hefði gert og ráð­gjafa sína valdi hún sjálf.

Að hún skyldi ná öllum þessum völdum var mjög óvenju­legt og í raun einkar furðu­legt. Engin kona hafði áður náð við­líka stöðu í stóru ríki í Evrópu – þótt örfá dæmi væru um valda­miklar drottn­ingar í Mikla­garði fyrr á tíð. En hún náði þess­ari stöðu til­tölu­lega áreynslu­lítið og hafði nú í reynd sam­einað þrjú ríki sem höfðu öldum saman keppt grimmi­lega inn­byrðis.

Og helstu valda­blokkar bar­óna yfir­leitt streist gegn öllum til­raunum til sam­ein­ingar.

Treyst til að ráða við Hansakaupmenn

Og ekki er síður merki­legt að henni var enn fremur treyst til að gæta hags­muna ríkj­anna þriggja gegn hinu óhemju sterka versl­un­ar­valdi Han­sa­kaup­manna sem höfðu iðu­lega haft Norð­ur­löndin að leiksoppum und­an­farnar aldir.

Henni var treyst til að eiga við auð­valdið, þess­ari kvensnift!

Allt þetta sýnir að Margrét hefur haft til að bera ein­hvern ótrú­legan sann­fær­ing­ar­kraft. Frá henni hefur stafað svo miklu öryggi og því­líkri trú á hæfi­leika hennar og valda­visku að rík­is­ráð land­anna – öll þrjú feðra­veldi hin mestu! – gerðu hana að „vold­ugri frú“ og „réttum hús­bónda“ eins og það var kallað.

Einu þurfti hún samt að bjarga áður en hægt var að hnýta síð­ustu lausu endana.

Eftir að Ólafur sonur hennar dó ungur að árum átti Margrét engin börn sem gætu tekið við af henni í fyll­ingu tím­ans.

Aldrei virð­ist hafa komið til mála að hún gengi aftur í hjóna­band til að freista þess að eign­ast nýjan krón­prins enda hefði hún þá vænt­an­lega þurft að deila völd­unum með eig­in­manni eða jafn­vel láta þau af hendi.

Það var ekki á dag­skrá Mar­grétar Valdi­mars­dóttur.

Hins vegar þurftu íbúar land­anna að vita hvað tæki við þegar hún félli frá svo ekki væri þá hætta á blóð­ugu borg­ara­stríði milli met­orða­gjarnra bar­óna.

Bogislaw Wartislawsson

Og rík­is­arf­inn þurfti að vera (karl)maður sem ætti raun­veru­legt til­kall til valda í öllum ríkj­unum þremur.

Margrét hafði raunar væn­legan rík­is­arfa þegar uppi í erminni 1389. Hann var þá ekki nema sjö ára og virt­ist við fyrstu sýn ekki væn­legur kon­ungur yfir Norð­ur­löndum því hann var ómæltur með öllu á nor­rænar tungur, hét Bogislaw Wartislawsson og var her­toga­sonur frá Pomer­aníu, hér­aði á vest­an­verðri Eystra­salts­strönd Póllands.

En Bogislaw hafði ýmis náin tengsl við Norð­ur­lönd.

María, móðir hans, var dóttir Inge­borgar sem var eldri systir Mar­grétar. Valdimar 4. Dana­kóngur, faðir Mar­grétar, var því langafi hans.

Lengra aftur í ættum var Bogislaw kom­inn af Hákoni laga­bæti Nor­egs­kon­ungi (sem ríkti 1299–1318), Magnúsi 3. Svía­kon­ungi (sem ríkti 1282–1318) og mörgum öðrum Norð­ur­landa­kóngum.

Kal­mar­sam­bandið

Mynd: Heim­ildin / Edda

Skipt um nafn á ríkisarfa

Aftar í ættum Pól­verj­ans unga mátti svo finna ýmsa krúnu­bera, Harald Guð­vins­son Eng­lands­kon­ung, Lótar keis­ara Germ­anska veld­is­ins („Hins heilaga róm­verska ríkis“) og meira að segja Volodomýr hinn mikla fursta sem kristn­aði Kænugarð.

Margrét útveg­aði Bogislaw nú kenn­ara í nor­rænni tungu og lét hann skipta um nafn. Hið slav­neska skírn­ar­nafn hans var lagt á hill­una en í stað­inn kom nafnið Eiríkur af því öll Norð­ur­löndin þrjú höfðu áður haft Eiríka ýmsa í hásætum sínum og því var nafnið hvar­vetna kunn­ug­legt.

Barónar í lönd­unum þrem treystu dóm­greind Mar­grétar varð­andi arf­tak­ann og þann 17. júní 1397 var Eiríkur krýndur kon­ungur í öllum lönd­unum þremur við hátíð­lega athöfn í Kalmar í Svíþjóð. Hann tald­ist nú full­veðja orð­inn og hafði áður verið krýndur í hverju landi fyrir sig en þessi athöfn í Kalmar mark­aði upp­haf hins eig­in­lega ríkja­sam­bands.

Og var það svo kallað Kal­mar­sam­bandið.

Hún skyldi ráða!

En þótt Eiríkur teld­ist nú kon­ungur duld­ist engum, og heldur ekki honum sjálfum, að Margrét myndi áfram halda um stjórn­ar­taumana sem „hús­bóndi“.

Til er bréf frá 1405 sem Margrét skrif­aði Eiríki áður en hann hélt í heim­sókn til Noregs. Eiríkur var þá 23 ára og tald­ist hafa verið full­veðja kóngur í átta ár. Í bréf­inu segir Margrét að ef ein­hver muni í ferð­inni biðja hann um ein­hvers konar fríð­indi, þá skuli hann segja að ekk­ert slíkt verði afráðið fyrr en hún mæti á svæðið, enda viti hún meira um málið en hann. Á hinn bóg­inn skuli hann þiggja kurt­eis­lega allar gjafir og heim­boð og þess háttar, það spari útgjöld.

Þannig réði hún í raun og veru öllu sem hún vildi ráða og þótt þess verði vart að sunnar í löndum hafi verið hæðst að bar­ón­unum á Norð­ur­löndum fyrir að taka við skip­unum frá konu og skegg­ræða stjórn­mál við hana á jafn­rétt­is­grund­velli, þá verður ekki vart við mikla óánægju í lönd­unum þremur. Raunar dró Margrét mark­visst úr áhrifum rík­is­ráð­anna þriggja og hafði æ sjaldnar sam­ráð við þau með árunum.

Hafði lítinn áhuga á Íslandi

Inn­an­lands var Margrét helst gagn­rýnd fyrir að draga taum Dan­merkur. Danskir fógetar fengu lén og emb­ætti í Noregi og Svíþjóð og segir á einum stað að þeir hafi litið á sig fremur sem per­sónu­lega starfs­menn Mar­grétar en rík­is­ins. Í Danmörku skip­aði hún hins vegar oft Þjóð­verja í emb­ætti. En iðu­lega horfði hún fram hjá þjóð­erni og til dæmis var einn af helstu ráð­gjöfum hennar og her­for­ingjum sænskur, Abraham Bróð­ur­son, mik­ill kappi og fal­legur að sagt var.

Því var meira að segja haldið fram að Margrét hefði á laun eign­ast dóttur með Abraham. Brita hét sú stúlka sem átti að vera dóttir Mar­grétar og Abrahams.

Íslandi virð­ist Margrét ekki hafa haft mik­inn áhuga á. Hún var við stjórn­ar­taumana þegar svarti dauði komst loks til Íslands 1402 og strá­felldi fólk svo Íslend­ingar hafa að lík­indum aldrei verið færri en næstu árin.

Við slíkum ósköpum var raunar fátt að gera fyrir stjórn­ar­herra, eða frú.

Hins vegar hirti Margrét lítt um að bregð­ast við þegar frétt­ist næstu árin þar á eftir að Eng­lend­ingar væru farnir að gera sig æ heima­komn­ari við hina fjar­lægu eyju hennar í haf­inu.

Á Íslandi kvört­uðu lengst af fáir yfir því, enda mála sann­ast að hér á landi fylgdu Eng­lend­ingum yfir­leitt aurar og vel­megun. Þar kom þó að Eng­lend­ingar tóku að ger­ast einum of uppi­vöðslu­samir.

Vildi tengjast Englandi

Margrét vildi raunar gjarnan tengj­ast Englandi sem var upp­renn­andi stór­veldi í Vestur-Evrópu í þá daga. Hún vildi að vísu fyrir alla muni ekki drag­ast inn í stríð Eng­lend­inga og Frakka sem stóð um þær mundir yfir og geis­aði alls (með hléum) í 116 ár.

Hins vegar leit Margrét hýru auga brúð­kaup Eiríks kon­ungs og Filippu, dóttur Hinriks 4., þáver­andi kóngs af Englandi. Þau gift­ust 1406. Ekki samd­ist hins vegar um mögu­legt brúð­kaup sonar Hinriks (síðar herkon­ungs­ins Hinriks 5.) og systur Eiríks.

Margrét gerði umbætur á pen­inga­kerfi Kal­mar­veldis og virt­ist ævin­lega hafa fullar hendur fjár, þótt hún brýndi spar­semi fyrir Eiríki eins og fram kom hér að ofan. Hún hélt frið við kirkj­una með því að gefa henni næsta frjálsar hendur við að velja bisk­upa en þau mál voru eilífur ásteyt­ing­ar­steinn kon­ungs­valds og kirkju öldum saman. Hún studdi og við klaustur, ekki síst klaustur Birgittu í Vað­steinum við Linköp­ing. Margréti tókst að fá páfa til að gera Birgittu að dýr­lingi 1391, aðeins 18 árum eftir að sú dug­mikla abba­dís dó.

Árið 1403 gekk Margrét raunar í reglu Birgittu en breytti þó í engu háttum sínum eða líf­erni.

Stefndi að einu ríki

Í utan­rík­is­málum hugs­aði Margrét fyrst og fremst um að styrkja stöðu Kal­mar­veldis. Hún virð­ist hafa stefnt mark­visst að því að mynda á end­anum eitt ríki fremur en þriggja ríkja banda­lag en þurfti vissu­lega að gæta sín á því að opin­bera þær fyr­ir­ætl­anir bara smátt og smátt.

Og hver veit nema henni hefði lán­ast að mynda til fram­búðar eitt öfl­ugt ríki á Norð­ur­löndum ef hún hefði ekki dáið fyrir aldur fram og Eiríkur/Bogislaw reynst van­hæfur til rík­is­stjórnar.