Segir það misskilning að fjárfestingarleiðin hafi gert peningaþvætti auðveldara

Már Guð­munds­son segir það líka mis­skiln­ing að fjár­fest­ing­ar­leiðin svo­kall­aða hafi gert pen­inga­þvætti auð­veld­ara. „Besta leiðin fyrir þá sem vildu not­færa sér lélegar varnir varð­andi pen­inga­þvætti á Íslandi til að forð­ast eft­ir­lit og kom­ast undir rad­ar­inn var að fara bara beint í gegnum opin­bera gjald­eyr­is­mark­að­inn. Með fjár­fest­ing­ar­leið­inni var öllum gögnum við­haldið og þau fóru öll til Skatts­ins. Þannig að Skatt­ur­inn fékk miklu betri yfir­sýn yfir mögu­leg skatt­und­an­skot og pen­inga­þvætti gagn­vart þeim aðilum sem voru að koma inn heldur en hann hefði fengið ef þeir hefðu bara farið beint inn hina leið­ina.“

Þetta er meðal þess sem fram kemur í ítar­legu við­tali við Má í 40 ára afmæl­is­riti Vis­bend­ingar.

Stærstur hluti þess fjár­magns sem flæddi inn til Íslands í gegnum leið­ina kom ekki frá inn­lendum lög­að­ilum, heldur erlendum. Már segir að yfir þeim hafi ekki verið nein lög­saga auk þess sem fjár­fest­ing­ar­leiðin var hönnuð til að laða að erlenda fjár­fest­ingu. Seðla­bank­inn vildi bein­línis að erlendir fjár­festar kæmu inn. „Þeir sem gagn­rýna fjár­fest­ing­ar­leið­ina hvað þetta varðar, þeir hafa að mínu mati ekk­ert bent á hvaða leið á þá að fara. Og ég held að þetta hafi verið besta leiðin, vegna þess að þetta var leiðin sem gerði það að verkum að það var hægt að gera þetta án lög­þving­unar sem hefði ekki stað­ist alþjóða­lög og hefði skilað okkur í vand­ræði.“

Ásgeir gagnrýndi leiðina harðlega

Fjár­­­­­­­­­­­­­fest­ingar­­­­­­­leið Seðla­­­­­­­banka Íslands, sem einnig var nefnd 50/50 leið­in, var umdeild aðferð sem Seðla­­­­­­­bank­inn beitti á árunum 2012 til 2015 til minnka hina svoköll­uðu snjó­­­­­­­hengju, krón­u­­­­­­­eignir erlendra aðila sem fastar voru innan fjár­­­­­­­­­­­­­magns­hafta og gerðu stjórn­­­­­­­völdum erfitt fyrir að vinna að frek­­­­­­­ari losun þeirra hafta. Sam­­­­­­­kvæmt henni gátu þeir sem sam­­­­­­­þykktu að koma með gjald­eyri til Íslands skipt þeim í íslenskar krónur á hag­­­­­­­stæð­­­­­­­ara gengi en ef þeir myndu gera það í næsta banka.

Þeir sem tóku á sig „tap­ið“ í þessum við­­­­­­­skiptum voru aðilar sem áttu krónur fastar innan hafta en vildu kom­­­­­­­ast út úr íslenska hag­­­­­­­kerf­inu með þær. Þeir sem „græddu“ voru aðilar sem áttu erlendan gjald­eyri utan hafta en voru til­­­­­­­­­­­­­búnir að koma til Íslands og fjár­­­­­­­­­­­­­festa fyrir hann. Seðla­­­­­­­bank­inn var síðan í hlut­verki milli­­­­­­­­­­­­­göng­u­að­ila sem gerði við­­­­­­­skiptin mög­u­­­­­­­leg.

Eft­ir­maður Más í stóli seðla­banka­stjóra, Ásgeir Jónsson, gagn­rýndi fjár­fest­ing­ar­leið­ina harð­lega í við­tali við Stundina árið 2021. „„Þetta myndi aldrei ger­ast á minni vakt. Aldrei. Ég er sam­mála, það hefði mátt fylgj­ast mun betur með því hvaðan pen­ing­arnir komu. Ég myndi aldrei sam­þykkja svona á minni vakt. Þessi gjald­eyr­is­út­boð voru að ein­hverju leyti neyð­ar­ráð­stöfun á sínum tíma. Ég vil ekki sjá það ger­ast aftur að hér á landi verði tvö­faldur gjald­eyr­is­mark­aður með þessum hætt­i.“

Árin eftir að fjár­fest­ing­ar­leiðin var starf­rækt komust pen­inga­þvætt­is­varnir Íslend­inga, eða skortur á þeim, í sviðs­ljósið. Komið hefur í ljós að þeir sem áttu að fylgj­ast með að þeir pen­ingar sem fluttir voru inn til lands­ins í gegnum leið­ina, við­skipta­bank­arnir íslensku, væru ekki „skítugir“, voru ekki að kanna upp­runa þeirra sem neinu nam. Ísland end­aði á þessum tíma á svoköll­uðum gráa lista alþjóð­legu sam­tak­anna FATF vegna ónógra varna gegn pen­inga­þvætti hér­lendis. 

Kom í ljós að varnirnar voru ekki nógu góðar

Aðspurður um þessa gagn­rýni segir Már að gjald­eyr­is­mark­aður verði alltaf tví­skiptur þegar almenn fjár­magns­höft eru sett. „Það geta komið upp þær aðstæður að þú þarft að setja upp höft, og ég ætla að vona það að ef þær aðstæður koma upp í fram­tíð­inni að þá heyk­ist fólk ekki á því vegna þess að það er mik­il­væg­ara að verja hags­muni þjóð­ar­innar eða þess fólks sem býr hérna heldur en eitt­hvað heil­agt prinsipp um að eitt­hvað megi aldrei gera.“

 „Almennt held ég að gagn­rýnin á fjár­fest­ing­ar­leið­ina sé að hluta til byggð á mis­skiln­ingi. Seðla­bank­inn hafði ekki og hefur ekki laga­legt umboð til þess að ger­ast eft­ir­lits­að­ili varð­andi pen­inga­þvætti. En svo kemur auð­vitað í ljós, eins og við vitum núna, að vörnum varð­andi pen­inga­þvætti var ábóta­vant. Þetta varð tölu­vert mikið mál á síð­ustu árunum í minni seðla­banka­stjóra­tíð. Seðla­bank­inn var að þrýsta á um það að þetta yrði lagað. Að hluta til út af alþjóð­legum þrýst­ingi, þetta var rætt tölu­vert mikið á seðla­banka­stjóra­fundum, til dæmis á nor­rænum seðla­banka­stjóra­fundum sem ég var á, og líka út af því að það sem hafði komið upp í Eist­landi varð­andi danskan banka; Banda­ríkin önd­uðu ofan í háls­málið á Norð­ur­lönd­unum, þar með talið Íslandi. Og það kemur svo í ljós að þetta var ekki nægi­lega gott.“

Seðla­bank­inn hafi sett tölu­vert púður í að finna leiðir til að þétta pen­inga­þvætt­is­varn­irnar og lög­fræð­ingur þaðan hafði að lokum farið tíma­bundið yfir í dóms­mála­ráðu­neytið til að hjálpa til við að tjasla upp á lög­gjöf­ina og fram­kvæmd­ina um það og eft­ir­litið með því.

Áskrif­endur Vís­bend­ingar geta lesið við­talið við Má í heild sinni í 40 ára afmæl­is­rit­inu, eða á glæ­nýrri heima­síðu rits­ins, vis­bend­ing.is.