„Gert til þess að hræða fólk frá því að gera það sem það telur skyldu sína“

Sam­herj­a­málið var fyr­ir­ferða­mikið á tíma Más Guð­munds­sonar sem seðla­banka­stjóra. Það sner­ist um að gjald­eyr­is­eft­ir­lit Seðla­bank­ans rann­sak­aði meint brot Samherja og tengdra félaga á skila­skyldu á erlendum gjald­eyri og meint brot sem vörð­uðu milli­verð­lagn­ingu á þremur fisk­teg­undum.

Ráðist var í hús­leit í höf­uð­stöðvum Samherja vegna þessa og Seðla­bank­inn kærði meint brot til emb­ættis sér­staks sak­sókn­ara.Síðar kom hins vegar í ljós, vegna ann­marka á laga­setn­ingu, að lög­að­ilar gætu ekki borið refsi­á­byrgð á lögum og reglum um gjald­eyr­is­mál.

Seðla­bank­inn kærði þá fyr­ir­svars­menn Samherja til sak­sókn­ara fyrir sömu meintu brot en kæran var felld niður árið 2015 og end­ur­send bank­anum. Þá felldi Seðla­bank­inn niður stærstan hluta máls­ins en ákvað að leggja stjórn­valds­sekt upp á 15 millj­ónir króna á Samherja varð­andi afmark­aðan hluta, sem fyr­ir­tækið fékk síðar hnekkt fyrir dóm­stólum. 

Þor­steinn Már Bald­vins­son, for­stjóri Samherja, kall­aði rann­sókn­ina aðför og eftir að máls­með­ferð vegna stjórn­valds­sekt­ar­innar lauk sagði hann það vera alveg ljóst „að Már Guð­munds­son hefur farið mjög illa með það vald sem honum hefur verið trúað fyrir.“ Síðar full­yrti Þor­steinn Már að það væri „nokkuð ljóst að Már Guð­munds­son er á leið­inni í fang­elsi.“

Aðspurður um þessi ummæli segir Már að Þor­steinn Már hafi ekki reynst sann­spár þar. „Segir það ekki allt sem segja þarf?“

Már segir í ítar­legu við­tali við 40 ára afmæl­is­rit Vís­bend­ingar að hann sé með harðan skráp og að hann sé með fulla vissu um að Seðla­bank­inn hafi ein­ungis verið að sinna sínum emb­ætt­is­skyldum í þessu máli. Það hafi komið fram í dóms­orðum að aðgerðir bank­ans hafi ekki verið til­hæfu­lausar. „Svo er rök­studdur grunur, sem þarf að liggja að baki kæru, er ekki það sama og sönnuð sekt.“

Segir aðgerðirnar ekki hafa verið tilhæfulausar

Duldir gallar í lögum hefðu gert það að verkum að allur refsi­bálk­ur­inn í lög­gjöf­inni sem gjald­eyr­is­eft­ir­litið átti að starfa eftir hafi verið óvirkur. „Og það bara vissi eng­inn af því! Ég bara spyr, af hverju er það ekki rann­sakað? Vegna þess að það nátt­úru­lega er stór­mál.“

Már bendir á að gjald­eyr­is­eft­ir­lit Seðla­bank­ans hafi ekki verið lög­regla, heldur aðili sem var skyld­aður til að kæra til lög­reglu ef það reynd­ist rök­studdur grunur um meiri­háttar brot á gjald­eyr­is­lögum. Þótt kæra hafi verið send felist ekki í því full­yrð­ing á því að slíkt brot hafi átt sér stað og enn síður að hægt væri að full­yrða um sök eða sýknu á þeim grund­velli. „Hvað ætli þau séu mörg málin á Íslandi sem hafa verið kærð til lög­reglu sem ekk­ert síðan verður úr út af erf­iðri sönn­un­ar­byrði og öðru þvíum­líku? Ef lög­regla tekur við kæru, hvort sem það er nauðg­un­ar­kæra eða eitt­hvað annað, og fer í ein­hverjar yfir­heyrslur og ferli og svo er málið fellt niður, voru þá aðgerð­irnar til­hæfu­lausar?“

Kallar á rann­sóknDuldir gallar reynd­ist hafa verið til staðar í í lög­gjöf­inni sem gjald­eyr­is­eft­ir­litið átti að starfa eftir. Fyrir vikið virk­aði ekki refsi­bálkur lag­anna. „Og það bara vissi eng­inn af því! Ég bara spyr, af hverju er það ekki rann­sakað? Vegna þess að það nátt­úru­lega er stór­mál.“

Mynd: Hari

Hann segir að til séu fullt af dæmum um svona atburða­rás í Íslands­sög­unni. „Auðvitað var í þessu til­felli um að ræða fyr­ir­tæki með sterka stöðu og aðgang að fjöl­miðlum og kannski aðgang inn í póli­tík og annað, og það nátt­úru­lega lit­aði kannski málið.“

Samherji kærði Má og fjóra aðra stjórn­endur Seðla­bank­ans til lög­reglu vegna rangra sak­ar­gifta. Það mál var fellt niður. Í kjöl­farið fór Samherji í skaða­bóta­mál þar sem Seðla­bank­inn var sýkn­aður af kröfum fyr­ir­tæk­is­ins en þurfti að greiða Þor­steini Má 2,7 millj­ónir króna í skaða- og miska­bætur.

Baldvin gerði ekki Samherja neinn greiða

Már segir að reynt hafi verið að per­sónu­væða málið. Það komi honum ekki á óvart enda sé það algengt víða um heim þegar rann­sókn­ar­að­ilar eru að eiga við öfl­uga aðila. „Það er nátt­úru­lega gert til þess að hræða fólk frá því að gera það sem það telur skyldu sína.“

Einn angi máls­ins sem vakti mikla athygli átti sér stað eftir opinn fund í stjórn­skip­unar- og eft­ir­lits­nefnd í mars 2019, þar sem vinnu­brögð Seðla­bank­ans í rann­sókn­inni á Samherja höfðu verið til umfjöll­unar. Eftir fund­inn reyndi Már að eiga orða­skipti við Þorstein Má. Baldvin Þor­steins­son, sonur Þor­steins Más og einn helsti eig­andi og stjórn­andi Sam­herj­a­sam­stæð­unnar í dag, brást illa við, stugg­aði við Má og sagði: „Hafðu smá sóma­kennd og drull­aðu þér í burtu.“

Már segir að hann hafi lík­lega verið eini mað­ur­inn á staðnum sem var sall­ar­ó­legur þegar þetta átti sér stað. „Það sagði ein­hver við mig, ég held að það hafi verið ein­hver stjórn­mála­maður: „Vandinn við þig að þú ert orð­inn svo gam­all að þú hagg­ast lítið við 

svona aðstæður.“ Ég ætla nú bara að segja sem minnst um þetta, ég meina, ekki gerði hann sér greiða með þessu og ekki gerði hann Samherja greiða. Kannski gerði hann mér bara greiða. En ég læt þetta bara liggja.“

Áskrif­endur Vís­bend­ingar geta lesið við­talið við Má í heild sinni í 40 ára afmæl­is­rit­inu, eða á glæ­nýrri heima­síðu rits­ins. Slóðin á hana er www.visbending.is.