Rekstr­ar­kostn­aður vernd­ar­sviðs Útlend­inga­stofn­unar á árunum 2017 til 2022 var rúmir 18 millj­arðar króna. Þar af var heild­ar­rekstr­ar­kostn­aður stofn­un­ar­innar vegna máls­með­ferðar og afgreiðslu umsókna um alþjóð­lega vernd 7,17 millj­arðar króna. 

Þetta kemur fram í svari Jóns Gunn­ars­sonar dóms­mála­ráð­herra við fyr­ir­spurn frá Eyjólfi Ármanns­syni þing­manni Flokks fólks­ins um kostnað vegna afgreiðslu umsókna um alþjóð­lega vernd. Hann spurði meðal ann­ars hver kostn­aður dóms­mála­ráðu­neyt­is­ins og und­ir­stofn­ana þess vegna afgreiðslu umsókna um alþjóð­lega vernd á ári hverju árin 2017 til 2022 væri. 

Rekstr­ar­kostn­aður vernd­ar­sviðs Útlend­inga­stofn­unar á árunum 2017 til 2022, sund­ur­liðað eftir máls­með­ferð og þjón­ustu við umsækj­endur um alþjóð­lega vernd.

Mynd: Skjáskot/Alþingi

Vakin er athygli á í svar­inu að í upp­hafi árs 2022 tók félags- og vinnu­mark­aðs­ráðu­neytið við ábyrgð á þjón­ustu við umsækj­endur um alþjóð­lega vernd í sam­ræmi við for­seta­úr­skurð um skipt­ingu stjórn­ar­mál­efna milli ráðu­neyta í Stjórn­ar­ráði Íslands. Þar af leið­andi sé ekki til­greindur sá kostn­aður sem hlaust af þjón­ustu við umsækj­endur um alþjóð­lega vernd árið 2022. 

Í svar­inu segir að sam­kvæmt lögum um útlend­inga beri Útlend­inga­stofnun ábyrgð á að afgreiða umsóknir um alþjóð­lega vernd. Telji umsækj­andi að máls­með­ferð Útlend­inga­stofn­unar hafi ekki farið fram með réttum hætti, mat stofn­un­ar­innar á aðstæðum hans sé rangt eða ef hann er ósáttur að öðru leyti við ákvörðun Útlend­inga­stofn­unar geti hann kært ákvörð­un­ina til kæru­nefndar útlend­inga­mála. Kæru­nefndin sé sjálf­stæð stjórn­sýslu­nefnd sem við úrlausn kæru­mála hefur sömu vald­heim­ildir og ráð­herra sem úrskurð­ar­að­ili á æðra stjórn­sýslu­stigi.

Þá er bent á að úrskurðir kæru­nefnd­ar­innar séu fulln­að­ar­úr­skurðir á stjórn­sýslu­stigi og verði lög­mæti þeirra ein­ungis borið undir dóm­stóla. Að þessu virtu hafi ráðu­neytið enga beina aðkomu að afgreiðslu umsókna um alþjóð­lega vernd.

Rekstrarkostnaður kærunefndar vegna málsmeðferðar og afgreiðslu umsókna um 1,36 milljarðar

Fram kemur hjá ráð­herra að sam­kvæmt upp­lýs­ingum frá kæru­nefnd útlend­inga­mála sé rekstr­ar­kostn­aður hennar vegna afgreiðslu umsókna um alþjóð­lega vernd ekki sér­stak­lega aðgreindur frá annarri starf­semi nefnd­ar­innar. 

„Fyrir liggur þó að stærstur hluti starf­semi nefnd­ar­innar fer í með­ferð slíkra mála. Vísar nefndin til þess að á því tíma­bili sem um ræðir hafi nefndin almennt verið með einn starfs­mann af um 10 til 15 starfs­mönnum hverju sinni í eig­in­legum úrskurð­ar­skrifum til­eink­aðan öðrum málum en alþjóð­legri vernd, svo sem dval­ar­leyfum, vega­bréfs­á­rit­unum og brott­vís­unum. Þá fari eitt­hvert hlut­fall rekstr­ar­kostn­aðar til ann­arra starfa svo sem for­manns, nefnd­ar­manna, yfir­lög­fræð­ings, rekstr­ar­full­trúa og rit­ara. Á umræddu tíma­bili hafi hlut­fall vernd­ar­mála af heild­ar­inn­komnum málum verið á bil­inu 80 til 85 pró­sent. Sé tekið mið af því hlut­falli megi áætla að heild­ar­rekstr­ar­kostn­aður kæru­nefndar vegna máls­með­ferðar og afgreiðslu umsókna um alþjóð­lega vernd hafi á árunum 2017 til 2022 verið um 1,36 millj­arðar króna.“

Nýtt fyrirkomulag á talsmannaþjónustu tók við í maí 2022

Eyjólfur spurði einnig hver kostn­aður ráðu­neyt­is­ins og und­ir­stofn­ana þess vegna rétt­ar­að­stoðar í málum um alþjóð­lega vernd hefði verið á ári hverju árin 2017 til 2022.

Í svar­inu er útskýrt að Útlend­inga­stofnun skuli tryggja umsækj­endum um alþjóð­lega vernd tals­mann við með­ferð máls hjá stjórn­völdum. Þjón­ustan fari fram á lægra og æðra stjórn­sýslu­stigi og hefj­ist við skipun tals­manns og ljúki við end­an­lega ákvörðun á stjórn­sýslu­stigi. Heimilt sé að semja við til­tek­inn eða til­tekna aðila um að veita rétt­ar­að­stoð og skuli kostn­aður greið­ast úr rík­is­sjóði. Með vísan til þessa ákvæðis og á grund­velli samn­ings sinnti Rauði kross­inn á Íslandi (RKÍ) rétt­ar­að­stoð og tals­manna­þjón­ustu fyrir umsækj­endur um alþjóð­lega vernd árið 2017 til febr­úar 2018.

„Í mars 2018, að und­an­gengnu útboði, gerðu ráðu­neytið, Útlend­inga­stofnun og RKÍ með sér annan samn­ing um aðstoð og þjón­ustu við ein­stak­linga sem sótt hafa um alþjóð­lega vernd á Íslandi. Á grund­velli samn­ings­ins var það hlut­verk RKÍ að sinna rétt­ar­að­stoð vegna umsókna á lægra og æðra stjórn­sýslu­stigi og félags­legum stuðn­ingi fyrir umsækj­endur á meðan þeir biðu nið­ur­stöðu eða flutn­ings úr landi. Gild­is­tími samn­ings­ins var til þriggja ára, nánar til­tekið til 28. febr­úar 2021, og gátu aðilar samið um fram­leng­ingu hans tvisvar sinnum í eitt ár í senn. 

Sú heim­ild var nýtt einu sinni og hélt samn­ing­ur­inn því gildi sínu til 28. febr­úar 2022. Þá var gengið frá tíma­bund­inni fram­leng­ingu samn­ings­ins út apríl 2022 til að tryggja óskerta þjón­ustu fyrir umsækj­endur um alþjóð­lega vernd á meðan beðið var eftir því að nýtt fyr­ir­komu­lag á tals­manna­þjón­ustu tæki við,“ segir í svar­inu. 

Samkvæmt samn­ingnum fékk RKÍ greiddar 310 millj­ónir króna á ári auk verð­bóta sem féllu árlega frá árinu 2019. Af þeirri fjár­hæð fóru ann­ars vegar 222,5 millj­ónir króna í launa­kostnað vegna 21,25 starfs­manna, þ.e. 15 tals­manna og 6,25 starfs­manna til að sinna félags­þjón­ustu, og hins vegar 87,5 millj­ónir vegna ann­ars kostn­aðar svo sem vegna verk­efna, aðstöðu og umsýslu. Samn­ing­ur­inn gerði ekki ráð fyrir nán­ari sund­ur­liðun á launa­kostn­aði og því var ekki unnt með ein­földum hætti að aðgreina þann kostnað sem fór í stöðu­gildi tals­manna og þeirra sem sinntu félags­þjón­ustu, sam­kvæmt ráðu­neyt­inu. 

Þá er bent á að nýtt fyr­ir­komu­lag á tals­manna­þjón­ustu umsækj­enda um alþjóð­lega vernd hafi tekið við í maí 2022 og geti áhuga­samir lög­fræð­ingar skilað inn umsókn til Útlend­inga­stofn­unar til að fara á tals­manna­lista stofn­un­ar­innar. Fram kemur í svari ráð­herr­ans að um 90 tals­menn séu skráðir á list­ann sem birtur er á heima­síðu stofn­un­ar­innar. Talsmenn fái greiddar 16.500 krónur fyrir hverja byrj­aða klukku­stund, að við­bættum virð­is­auka­skatti, en hámarks­fjöldi tíma á hvert mál tekur mið af tíma­töflu stofn­un­ar­innar. Jafn­framt fái tals­menn greiddar allt að 90 mín­útur í túlka­kostnað til að sinna birt­ingu ákvarð­ana en tals­menn RKÍ sinntu áður því hlut­verki. Samkvæmt upp­lýs­ingum frá Útlend­inga­stofnun nam kostn­aður hennar vegna tals­manna­þjón­ustu umsækj­enda um alþjóð­lega vernd rúm­lega 96 millj­ónir króna á tíma­bil­inu frá maí 2022 til loka þess árs.

Vandkvæðum bundið að taka saman með einföldum hætti þann kostnað sem óskað var eftir

Eyjólfur spurði jafn­framt hver kostn­aður ráðu­neyt­is­ins og und­ir­stofn­ana þess hefði verið vegna beit­ingar þving­unar- og rann­sóknar­úr­ræða á ári hverju árin 2017 til 2022.

Í svar­inu segir að í lögum um útlend­inga sé fjallað um þau þving­unar- og rann­sóknar­úr­ræði sem lög­regla og önnur stjórn­völd hafa til að tryggja fram­kvæmd lag­anna. 

Þar sé lög­reglu veitt heim­ild til að leggja hald á ferða­skil­ríki, far­seðla og annað sem getur verið til upp­lýs­inga um hver útlend­ingur er. Lögreglu sé enn fremur veitt heim­ild til að leita á útlend­ingi, á heim­ili hans eða í hirslum og hjá sam­verka­manni ef rök­studdur grunur leikur á að hann haldi eftir eða leyni gögnum eða upp­lýs­ingum um hver hann er eða fyrri dval­ar­stað. Þá sé lög­reglu veitt heim­ild til að taka ljós­myndir og fingraför útlend­ings í fjórum nánar til­greindum til­vikum og sé Útlend­inga­stofnun veitt heim­ild til að krefj­ast rann­sóknar á erfða­efni, þ.e. DNA- rann­sóknar, í málum þar sem sýna þarf fram á fjöl­skyldu­tengsl á grund­velli lag­anna. 

Í lög­unum er Útlend­inga­stofnun jafn­framt veitt heim­ild, villi umsækj­andi um alþjóð­lega vernd eða dval­ar­leyfi vegna fjöl­skyldu­sam­ein­ingar á sér heim­ildir við með­ferð máls eða segi rangt til um aldur, til að leggja fyrir að við­kom­andi gang­ist undir lík­ams­rann­sókn til að ákvarða aldur hans. Lögreglu er veitt heim­ild til að skylda útlend­ing til að til­kynna sig eða dvelj­ast á ákveðnum stað í ákveðnum til­vikum. Loks er lög­reglu veitt heim­ild til að hand­taka útlend­ing og færa í gæslu­varð­hald við til­teknar aðstæður.

„Samkvæmt fram­an­sögðu er um fjöl­mörg ólík þving­unar- og rann­sóknar­úr­ræði mis­mun­andi stjórn­valda að ræða. Þá er vinna við fram­kvæmd þeirra yfir­leitt hluti af hefð­bundnu starfi umræddra stjórn­valda án þess að kostn­að­ur­inn við þau verk­efni sé sér­stak­lega aðgreindur,“ segir í svar­inum og bætt við: „Að þessu virtu er vand­kvæðum bundið og í flestum til­vikum ómögu­legt að taka saman með ein­földum hætti og í stuttu máli þann kostnað sem óskað er eftir.“ 

Engu að síður liggur fyrir hjá Útlend­inga­stofnun að bók­færður kostn­aður hennar vegna fram­kvæmdar erfða­grein­inga hafi verið um 8,7 millj­ónir króna á umræddu tíma­bili og um 8,3 millj­ónir króna vegna fram­kvæmdar ald­urs­grein­inga.

Varðandi kostnað við hand­töku og gæslu­varð­hald þá eru, sam­kvæmt upp­lýs­ingum frá Fang­els­is­mála­stofnun, útgjöld ekki sér­stak­lega aðgreind fyrir fanga í gæslu­varð­haldi. Með­al­tals­kostn­aður á hvern fanga í fang­els­inu á Hólms­heiði, þar á meðal gæslu­varð­halds­fanga, hefur aftur á móti verið á bil­inu 34 til 39 þús­und krónur á dag á umræddu tíma­bili, sam­kvæmt ráðu­neyt­inu. 

Í svar­inu er áætlað að kostn­aður við hand­töku og gæslu­varð­hald hafi á árunum 2017 til 2022 verið um 8 til 9 millj­ónir króna. „Eins og áður greinir tekur sú fjár­hæð þó ekki mið af öllum þeim kostn­aði sem fylgir því að beita umræddu úrræði, svo sem að fara með kröfu um gæslu­varð­hald fyrir dómi, skipun verj­anda útlend­ings, flutn­ingi milli staða o.s.frv.“

110 endurteknar umsóknir á síðustu þremur árum

Dóms­mála­ráð­herra svar­aði einnig skrif­legri fyr­ir­spurn frá Arndísi Önnu Krist­ín­ar­dóttur Gunn­ars­dóttur þing­manni Pírata um end­ur­teknar umsóknir og Dyfl­inn­ar­mál. Hún spurði hversu margar end­ur­teknar umsóknir um alþjóð­lega vernd hefðu verið lagðar fram hér á landi á síð­ustu þremur árum, þ.e. nýjar umsóknir eftir að nið­ur­staða vegna fyrri umsóknar lá fyrir. 

Í svar­inu segir að alls hafi borist 110 end­ur­teknar umsóknir á síð­ustu þremur árum, þ.e. frá 2020 til 2022. 

Arndís Anna spurði jafn­framt hversu margir ein­stak­lingar sem sóttu um alþjóð­lega vernd hér á landi árið 2009 og 2019 hefðu reynst með fingraför sín skráð í Eurodac-gagna­grunn­inn svo­nefnda, af hálfu grískra stjórn­valda, án þess að hafa fengið þar alþjóð­lega vernd. 

„Í Eurodac-gagna­grunn­inum er leitað að fingraförum ein­stak­linga 14 ára og eldri. Árið 2009 bár­ust 35 umsóknir um alþjóð­lega vernd á Íslandi. Fingraför þriggja umsækj­enda um vernd, 14 ára og eldri, fund­ust í Eurodac-gagna­grunn­inum vegna þess að grísk yfir­völd höfðu skráð þau þar. Enginn þeirra hafði fengið vernd í Grikk­landi.

Árið 2019 bár­ust 868 umsóknir um alþjóð­lega vernd á Íslandi. Fingraför 98 umsækj­enda um vernd, 14 ára og eldri, fund­ust í Eurodac-gagna­grunn­inum vegna þess að grísk yfir­völd höfðu skráð þau þar. Af þessum 98 ein­stak­lingum reynd­ust 84 þegar hafa fengið vernd í Grikk­landi,“ segir í svari ráð­herra. 

Í athuga­semd í svar­inu segir að í kerfum Útlend­inga­stofn­unar séu end­ur­teknar umsóknir ekki flokk­aðar eftir því hvort fyrri umsóknir hafi verið afgreiddar með ákvörðun eða ekki. Til end­ur­tek­inna umsókna telj­ist því allar umsóknir frá ein­stak­lingum sem höfðu áður sótt um alþjóð­lega vernd, óháð því hvort fyrri umsóknir hafi verið afgreiddar með ákvörðun eða dregnar til baka.