Ríkislögreglustjóri hafði ekki nauðsynlega þekkingu og burði til þess að fara í jafn umfangsmiklar og flóknar framkvæmdir og varnargarða í Grindavík tengdar eldgosunum þar í bæ. Það hafi verið embættinu beinlínis ofviða. Þetta er það sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem varnargarðar sem voru reistir í Grindavík eru skoðaðir af embættinu.

Lokaskýrsla um varnargarðana var birt í dag. Niðurstaðan var í stuttu máli sú að verka- og ábyrgðarskipting þurfi að vera skýr í slíkum framkvæmdum, ríkisaðila þurfi með reynslu og burði til stórframkvæmda eins og byggingu varnargarðanna og að endingu þurfi að skilgreina mikilvæga innviði betur, en efnahags- og fjármálaráðherra hefur fengið dómkvadda matsmenn til þess að kanna hvort þeir sem nutu góðs af varnaraðgerðum taki þátt í kostnaði. Það hafi verið óljóst og umtalsverður kostnaður féll á ríkissjóð án þess að þetta atriði væri skýrt, en heildarkostnaður vegna garðanna reyndist um 12 milljarðar þegar uppi var staðið. Þar af fór á sjöunda milljarð í varnargarða við Svartsengi.

Harðorð skýrsla

Skýrslan er tiltölulega harðorð þegar kemur að stöðu embættis ríkislögreglustjóra en Ríkisendurskoðun lagði fyrir fimm rannsóknarspurningar við gerð úttektarinnar.

Þær voru eftirfarandi:

1. Var skýr ábyrgðar- og hlutverkaskipting milli almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra, Vegagerðarinnar og annarra sem fóru með framkvæmdirnar?

2. Hvernig hefur verið staðið að eftirliti með framvindu og kostnaði varnargarðanna?

3. Var kostnaður í samræmi við kostnaðaráætlanir sem lágu fyrir áður en framkvæmdir við hvern áfanga varnargarðanna hófust?

4. Hafa framkvæmdir á grundvelli laga nr. 84/2023 uppfyllt markmið laganna um að verja mikilvæga innviði og aðra almannahagsmuni á Reykjanesskaga?

5. Er til staðar virkt eftirlit sem styður við fullnægjandi heimtur forvarnagjalds sem sett var á vegna verndar mikilvægra innviða á Reykjanesskaga?

Ríkislögreglustjóri kaus að svara ekki fyrstu spurningunni. Þá benti embættið á að starfsmenn þess búi ekki yfir nauðsynlegri sérfræðiþekkingu er varða umfangsmiklar verklegar framkvæmdir á borð við varnargarða. Eðlilegra sé því að aðilar sem hafi þekkingu og reynslu af stórum framkvæmdum sem krefjast hönnunar, verkstjórnunar og flókins undirbúnings fari með slík verkefni.

Í svari embættisins segir orðrétt:

„Eins hefur þetta skapað mikið álag á fjármálastjórn hjá embættinu því gríðarlegar fjárhæðir hafa runnið í gegnum fjárlagaviðföng embættisins. Þá vaknar sú spurning um nauðsynlega sérfræðiþekkingu og hvort það sé eðlilegt að almannavarnadeild hafi forgöngu um kaup á slíkri þjónustu og fjármálalega umsýslu stórra framkvæmda.“

Niðurstaða Ríkisendurskoðunar við þessu svari er eftirfarandi:

„Það er niðurstaða Ríkisendurskoðunar að ríkislögreglustjóri hafi ekki haft nauðsynlega þekkingu og burði til að fara með jafn umfangsmiklar og flóknar verklegar framkvæmdir og lög [..] kváðu á um. Gögn málsins gefa til kynna að verkefnið hafi af ýmsum ástæðum reynst embætti ríkislögreglustjóra ofviða.“

Óljós verka- og ábyrgðarskipting

Í niðurstöðu Ríkisendurskoðunar er það jafnframt gagnrýnt að fyrirkomulag um verka- og ábyrgðarskiptingu hafi verið óskýrt.

Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra og Náttúruhamfaratrygging Íslands áttu árið 2021 frumkvæði að stofnun vinnuhóps um varnir mikilvægra innviða á Reykjanesskaga, innviðahópsins svokallaða, sem kallaður var reglulega saman í öndverðu. Hópurinn sinnti ráðgjafarhlutverki vegna varna á svæðinu.

Árin 2021–2025 var hópurinn samansettur af fulltrúum verkfræðistofanna Verkís og Eflu, Háskóla Íslands og Veðurstofu Íslands. Fulltrúar almannavarnadeildar sátu suma fundi hópsins en Verkís hafði í umboði deildarinnar umsjón með skipulagi funda, fundarstjórn og ritun fundargerða, ásamt því að halda utan um öll vinnugögn hópsins og hönnunar- og framkvæmdateymisins.

Athygli er vakin á því að fulltrúar Háskóla Íslands og Veðurstofu Íslands í innviðahópnum sátu ekki í hönnunar- og framkvæmdateymi hans. Á fundum Ríkisendurskoðunar með þeim kom fram að þeir hafi í mörgum tilfellum ekki séð tillögur teymisins til ríkislögreglustjóra um uppbyggingu varnargarða fyrr en eftir að ákvörðun dómsmálaráðherra lá fyrir og/eða framkvæmdir voru hafnar.

Samkvæmt samkomulagi ríkislögreglustjóra og Vegagerðarinnar átti stofnunin að vera þátttakandi í innviðahópnum. Þrátt fyrir það átti hún ekki fastan fulltrúa í hópnum. Er þetta eitt dæmi af fleirum um að ekki hafi verið farið eftir þeirri verka- og ábyrgðarskiptingu sem kveðið var á um í samkomulaginu.

Hvað eru mikilvægir innviðir?

Þegar kemur að innviðum og bættu eftirliti með innheimtum kemur fram að umtalsverður kostnaður hafi fallið á ríkissjóð vegna framkvæmda við varnargarðana án þess að

það liggi ljóst fyrir hvaða þýðingu hugtakið „mikilvægir innviðir“ hefur í samhengi almannavarna og hvaða innviði skyldi verja samkvæmt lögum. Verði farið í frekari uppbyggingu varnargarða eða aðrar stórtækar framkvæmdir á Reykjanesskaga vegna náttúruvár er mikilvægt að skilgreina nánar, að því marki sem mögulegt er, hvaða innviði skuli vernda, að því er fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar.

Spurningamerki hafa verið sett við þá tilhögun að Bláa lónið til að mynda hafi ekki tekið þátt í kostnaði vegna varnargarðanna sem kostuðu skattgreiðendur um 12 milljarða króna í heildina. Kostnaður vegna Blálónsgarðsins er sagður vera 1,7 milljarðar og er þá ekki viðbótarkostnaður tekinn með. Kostnaður er því um 2 milljarðar árið 2023, en Bláa lónið greiddi arð upp á tæpa 3 milljarða fyrir rekstrarárið 2023.

RÚV greindi frá því á síðasta ári að Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, hafi farið þess á leit við Héraðsdóm Reykjaness að dómkvaddir matsmenn verði fengnir til að meta kostnað ríkissjóðs af þeim aðgerðum sem ráðist var í til að draga úr eða koma í veg fyrir tjón vegna eldsumbrota í nágrenni Grindavíkur. Ráðherrann vill skoða hvort rétt sé að þeir aðilar sem eiga hagsmuna að gæta skuli bera hluta af kostnaði ríkissjóðs vegna þessara aðgerða. Þar er meðal annars átt við HS Orku, HS Veitur og Bláa lónið. Þá telur ríkissjóður sig einnig eiga kröfu á hendur Náttúruhamfaratryggingu Íslands.

Svartsengisgarðar dýrari en Grindavíkurgarðar

Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir að samkvæmt samantekt hönnunar- og framkvæmdateymisins hafi áætlaður heildarkostnaður Svartsengisgarðanna svokölluðu numið um 6,9 milljörðum í árslok 2025. Áætlaður kostnaður varnargarða við Grindavík nam þá 5 milljörðum.

Þegar kemur að svokölluðu forvarnargjaldi kemur í ljós að eftirlit með innheimtu slíks er ekki til staðar. Í skýrslunni segir að virkt eftirlit sem tryggir yfirsýn og skilvirka og fullnægjandi innheimtu forvarnargjalds sé hvorki til staðar hjá fjármála- og efnahagsráðuneyti né Fjársýslu ríkisins. Ráðuneytið hefur ekki sannreynt að gjaldið sé greitt af öllum brunatryggðum fasteignum hér á landi.

Þegar úttekt Ríkisendurskoðunar fór fram vann ráðuneytið, í samstarfi við Fjársýsluna, að verklagi sem á að tryggja virkt eftirlit og styðja við fullnægjandi heimtur. Ríkisendurskoðun hvetur ráðuneytið og Fjársýsluna til að ljúka þeirri vinnu sem fyrst. Tryggja þarf að forvarnagjald skili sér með fullnægjandi hætti í ríkissjóð og að fyrir hendi sé virkt eftirlit með innheimtunni.

Skynsamt að leita til Vegagerðarinnar

Vegagerðin kemur ágætlega út úr skoðun Ríkisendurskoðunar. Í skýrslunni segir Ríkisendurskoðun að það hafi verið skynsöm ráðstöfun þegar ríkislögreglustjóri fól Vegagerðinni hlutverk verkkaupa ríkisins. Vegagerðin býr yfir sérþekkingu á verklegum framkvæmdum, samningagerð vegna þeirra og fjárhagslegri umsýslu framkvæmda af álíka stærðargráðu.

Enga slíka sérþekkingu er að finna hjá ríkislögreglustjóra. Vegagerðin var því betur til þess fallin að gæta hagsmuna ríkissjóðs. Áður en Vegagerðin tók við hlutverki verkkaupa fyrir hönd ríkisins hafði verkfræðistofan Verkís

stýrt vali á verktökum fyrir hönd almannavarnadeildar. Vegagerðin þurfti því í desember 2023 að semja við verktaka sem þegar voru komnir að verkinu. Í svörum Vegagerðar kom fram að stofnunin hafi í desember 2023 náð fram lækkun fyrirliggjandi taxta og þar af leiðandi hagstæðari samningum fyrir ríkið.