Að minnsta kosti fjögur útgerð­ar­tengd félög á Íslandi hafa fjár­fest í lax­eld­is­fyr­ir­tækjum hér á landi á síð­ustu árum. Þessi þróun, að rót­gróin útgerð­ar­fé­lög sem veiða villtan fisk í sjó, kaupi sig inn í lax­eld­is­fyr­ir­tækin á Íslandi er orðin það áber­andi að hún er byrjuð að vekja athygli erlendra fjöl­miðla.

Einn þess­ara fjöl­miðla er fag­tíma­ritið Intra­fish sem fjallar um kaup Ísfé­lags­ins í Vest­manna­eyjum á hluta­bréfum í lax­eld­is­fyr­ir­tæk­inu Ice Fish Farm í gær undir fyr­ir­sögn­inni: „Annað íslenskt útgerð­ar­fé­lag fer inn í lax­eld­is­geir­ann með 60 mill­ljón doll­ara við­skiptum í Ice Fish Farm.“ 

Vöxturinn ástæða kaupanna

 Ísfé­lagið mun eiga 16 pró­senta hlut í Ice Fish Farm og verður næst stærsti hlut­haf­inn á eftir norska lax­eld­is­fyr­ir­tæk­inu Masoval Ejendom. Fjár­fest­ing Ísfé­lags­ins, sem er í meiri­hluta­eigu Guð­bjargar Matth­í­as­dóttur, er upp á 8,6 millj­arða króna.

Í svörum Ísfé­lags­ins um af hverju fyr­ir­tækið ákveður að fjár­festa í lax­eldi í sjó­kvíum núna kemur fram að fyr­ir­tækið hafi fylgst með því hvernig fram­leiðslan í grein­inni hefur vaxið frá ári til árs, og að þetta væri ástæða kaupanna. Aukning á fram­leiðslu á eld­is­laxi í sjó­kvíum hefur verið 35 pró­sent á ári frá 2016 og nam 43 þús­und tonnum í fyrra. Í kaup­hall­ar­til­kynn­ingu í Noregi þar sem fjallað var um við­skipti Ísfé­lags­ins sagði Einar Sig­urðs­son, sonur Guð­bjargar og vara­for­maður stjórnar Ísfé­lags­ins um þetta:  „Við erum mjög ánægð að hefja þetta sam­starf og að taka þetta skref inn í lax­eld­is­iðn­að­inn á Íslandi. Við erum með langa hefð í sjáv­ar­út­vegi en við höfum í gegnum árin fylgst með þeim mikla vexti sem verið hefur í íslensku lax­eldi og við teljum að vöxt­ur­inn verði jafn og stöð­ugur í mörg ár í við­bót og skapa mörg störf og verð­mæti fyrir sam­fé­lögin í hinum dreifðu sjáv­ar­byggðum.“ 

Samþjöppun á eignarhaldi

Útgerð­ar­fé­lögin hafa komið inn í lax­eld­is­geir­ann með því að kaupa sig inn í norsku félögin sem eiga lax­eld­is­fyr­ir­tækin. Í dag, eftir sam­ein­ingar og stækk­anir íslenskra lax­eld­is­fyr­ir­tækja, standa eftir þrjú stór lax­eld­is­fyr­ir­tæki hér á landi: Arnarlax á Bíldudal, Arctic Fish á Ísafirði og Ice Fish Farm sem rekur sjó­kvíar á Aust­fjörðum. Í fyrra stóð meira að segja til að eig­andi Arnarlax, Salmar, eign­að­ist meiri­hluta í eig­anda Arctic Fish en fallið var frá þeirri ráð­stöfun vegna sam­keppn­is­sjón­ar­miða. Í stað­inn kom stærsta lax­eld­is­fyr­ir­tæki í heimi, Mowi, inn í hlut­hafa­hóp Arctic Fish. 

Mikil sam­þjöppun hefur því átt sér stað í eign­ar­haldi á íslenskum lax­eld­is­fyr­ir­tækjum en verð­mætin á bak við þessi fyr­ir­tæki eru þau fram­leiðslu­leyfi á eld­is­laxi, kvótar, sem þau ráða yfir.  Und­ir­liggj­andi verð­mætin í lax­eld­is­fyr­ir­tækj­unum er því þau sömu og í útgerð­ar­fé­lög­unum sjálfum: Kvótar.  Íslenska ríkið hefur gefið lax­eld­is­fyr­ir­tækj­unum þennan kvóta en yfir­ráð yfir honum eru nú föl á mark­aði fyrir millj­arða króna. 

Arctic Fish hefur yfir að ráða 27 þús­und tonna fram­leiðslu­kvóta í lax­eldi hér á landi en er ekki byrjað að fram­leiða allt þetta magn. Arnarlax á tæp­lega 24 þús­und tonna kvóta og Ice Fish Farm á leyfi til að fram­leiða tæp­lega 21 þús­und tonn en er ekki byrjað að fram­leiða allan þennan lax. Öll fyr­ir­tækin eru að vinna að því að fá frek­ari fram­leiðslueyfi. Samtals er um að ræða 71.500 tonn af fram­leiðslu­leyfum. 

Íslensk útgerð­ar­fé­lög, og tengd félög, eru orðnir stórir hlut­hafar í öllum þessum þremur félögum.  Útgerð­ar­fé­lögin sem um ræðir eru Skinney-Þinganes á Höfn í Horna­firði, Síld­ar­vinnslan á Nes­kaups­stað, Ísfé­lagið í Vest­manna­eyjum og loks fyr­ir­tækið Hólmi ehf. sem er eign­ar­halds­fé­lag eig­enda Eskju á Eski­firði, Bjarkar Aðal­steins­dóttur og Þor­steins Krist­jáns­sonar. Hómi var reyndar bara pínu­lít­ill hlut­hafi í Ice Fish Farm árið 2021, með tæp 0,2 pró­sent, og virð­ist ekki vera meðal hlut­hafa þar lengur. 

Fjár­festu fyrst Skinney-Þinganes var fyrsta útgerð­ar­fé­lagið hér á landi sem fjár­festi í lax­eldi í sjó­kvíum. Þetta var árið 2017 þegar félagið eign­að­ist rúm­lega fimm pró­senta hlut í Löxum fisk­eldi.

Skinney reið fyrst á vaðið 

Á fyrstu rekstr­ar­árum lax­eld­is­fyr­ir­tækj­anna hér á landi, um og eftir efna­hags­hrunið árið 2008, gekk erf­ið­lega að fá fjár­festa að þeim. Eitt af fyr­ir­tækj­unum sem þá var í rekstri, Fjarða­lax, var til dæmis til sölu hjá Straumi fjár­fest­ing­ar­banka um skeið eftir að bank­inn hafði yfir­tekið félagið en erf­ið­lega gekk að finna nýja eig­endur að því. Það gekk hins vegar á end­anum og fyr­ir­tækið sam­ein­að­ist síðar Arn­ar­laxi og er hluti af því fyr­ir­tæki í dag.  Fjár­fest­ingin í Fjarða­laxi skil­aði þeim eig­endum sem fjár­festu í því verk­efni þegar áhugi á lax­eld­is­fyr­ir­tækjum var dæmur tals­verðum hagn­aði. Um var að ræða fyr­ir­tækið Fiski­sund ehf. sem er í eigu Einars Arnar Ólafs­sonar, Kára Guð­jóns­sonar og Höllu Sigrúnar Hjart­ar­dóttur. 

Því var alls ekk­ert kapp­hlaup um að setja pen­inga í lax­eldi í sjó­kvíum hér á landi fyrst enda höfðu fyrri til­raunir til að koma þess­ari fram­leiðslu­að­ferð á mat­fiski á kopp­inn runnið ítrekað út í sand­inn hér á landi. Þetta áhuga­leysi á lax­eldi í sjó­kvíum átti einnig við um íslensk útgerð­ar­fé­lög, jafn­vel þó rekstur þeirra og lax­eld­is­fyr­ir­tækja sé skyldur: Verið er að vinna mat­fisk í og úr sjó, ann­ars vegar með veiðum á villtum fiski og hins vegar með ræktun á eld­is­fiski. 

En svo árið 2017 gerð­ist það að útgerðin Skinney-Þinganes fjár­festi í rúm­lega fimm pró­senta hlut í fyr­ir­tæk­inu Löxum fisk­eldi á Aust­ur­landi. Skinney bætti svo við sig hlutum á næstu árum og á dótt­ur­fé­lag þess, Krossey ehf., nú rúm­lega 11 pró­senta hlut í félag­inu. 

Stærsta fjár­fest­ingin hingað tilKaup Síld­ar­vinnsl­unnar á ríf­lega þriðj­ungs­hlut í Arctic Fish á ísa­firði í fyrra er stærsta fjár­fest­ing íslensks útgerð­ar­fé­lags í lax­eldi hér á landi, hingað till. Gunnþór Ingvson er for­stjóri Síld­ar­vinnsl­unnar.

Mynd: Skjáskot af Youtube

Tæpir 14 milljarðar fyrir hlutinn og 11 til Kýpur

Vegna þess að áhugi íslenskra fjár­festa á íslenskum lax­eld­is­fyr­ir­tækjum var ekki mik­ill fyrst um sinn gerð­ist það að erlend fyr­ir­tæki, aðal­lega norsk  lax­eld­is­fyr­ir­tæki, komu inn sem ráð­andi hlut­hafar í íslensku lax­eld­is­fyr­ir­tækin. Eitt af erlendu fyr­ir­tækj­unum var malt­verskt félag í eigu pólsks fjár­festis sem verið hefur dug­legur að setja fé í sjáv­ar­út­veg í Evrópu á síð­ustu ára­tugum. Jerzy Malek heitir hann. 

Félag pólska fjár­fest­is­ins átti tæp­lega 29 pró­sent hlut í Arctic Fish á Ísafirði sem almenn­ings­hluta­fé­lagið Síld­ar­vinnslan, sem útgerð­ar­fé­lagið Samherji er ráð­andi hlut­hafi í, keypti af  honum í fyrra­sumar. Samtals keypti Síld­ar­vinnslan 34,2 pró­senta hlut í Arctic Fish fyrir 13,7 millj­arða króna en útgerðin keypti einnig hluti af stjórn­endum Arctic Fish á þessum tíma. Um var að ræða stærstu fjár­fest­ingu íslensks útgerð­ar­fé­lags í sjó­kvía­eld­is­fyr­ir­tæki hingað til. Af þeim tæp­lega 14 millj­örðum sem Síld­ar­vinnslan greiddi fyrir hlut­inn runnu 11,5 millj­arðar því til félags Jerzy Malek á Möltu. 

Sjókvíaeldi sagt heyra sögunni til

Við­skipti Síld­ar­vinnsl­unnar voru áhuga­verð meðal ann­ars fyrir þær sakir að fyr­ir­tæki sem Samherji á stóran hlut í hafi ákveðið að setja í sjó­kvía­eldi. Samherji hefur um ára­bil rekið land­eldi á eld­is­laxi í Öxar­firði og hyggur á enn meira land­eldi á Reykja­nesi. Með þess­ari fjár­fest­ingu var Sam­herja­tengt félag í fyrsta skipti að fara inn í sjó­kvía­eldi. 

Ein ástæða fyrir því að þetta er áhuga­vert er að sumir af helstu for­kólfum lax­eldis í Noregi, meðal ann­ars Atle Eide, fyrr­ver­andi stjórn­ar­for­maður Salmar AS sem er meiri­hluta­eig­andi Arnarlax, hafa lengi talað um það að sjó­kvía­eldi á eld­is­laxi sé ekki fram­tíðin. Atle Eide hefur sagt að árið 2030 muni lax­eldi í sjó­kvíum lík­lega heyra sög­unni til og aðrar lausnir, eins og til dæmis land­eldi, munu hafa komið í stað­inn. 

Atle Eide hefur sagt að þrátt fyrir að lax­eldi í sjó­kvíum hafi hingað til verið ódýr­ari fram­leiðslu­að­ferð á eld­is­laxi þá kunni þetta að vera að breyt­ast og að þetta sé önnur ástæða fyrir því af hverju sjó­kvía­eldi sé lík­lega á und­an­haldi. Í grein í sjáv­ar­út­veg­blað­inu intra­fish þann 8. mars sagði Eide til dæmis: „Fram­leiðslu­kostn­aður á laxi hefur auk­ist á hverju ári frá 2010, nema árið 2012, þegar það var örlítis lækkun. Árið 2022, sam­kvæmt fyrra mati, mun þessi kostn­aður ná nýjum hæðum. Ef þessar líf­fræði­legu áskor­anir halda áfram þá mun brátt verða hag­kvæmara að fram­leiða lax í lok­uðum kerfum á landi. Á hinum stóru mörk­uðum sem krefj­ast flutn­ings með flugi verður land­eldi einnig umhverf­is­vænni fram­leiðslu­að­ferð.“

Flest bendir því til þess að sjó­kvía­eldi á eld­is­laxi sé alls ekki komið til að vera sem fram­leiðslu­að­ferð til fram­tíðar. Samt eru Íslend­ingar að stór­auka lax­eldi sitt í sjó­kvíum og sam­tímis eru íslensk útgerð­ar­fé­lög í meiri  mæli en áður farin að fjár­festa í þessum iðn­aði.