Telja að samþjöppun valds innan Seðlabankans kunni að vera varhugaverð

Sér­fræð­ingar innan líf­eyr­is­sjóða­kerf­is­ins virð­ast almennt ekki vera með afger­andi skoð­anir á frum­varpi sem breytir lögum um Seðla­banka Íslands á þann veg að Ásgeir Jónsson seðla­banka­stjóri taki við for­mennsku í fjár­mála­eft­ir­lits­nefnd bank­ans. „Þó þykir rétt að benda á að við umræður um frum­varpið kom til tals hvort frum­varpið kunni að fela í sér hættu á sam­þjöppun valds en líkt og alkunna er kann slíkt að vera var­huga­vert.“ 

Þetta kemur fram í umsögn Lands­sam­taka líf­eyr­is­sjóða um frum­varpið, en líf­eyr­is­sjóðir lands­ins eru langstærstu fjár­festar lands­ins. 

For­mennska í umræddri nefnd hefur verið í höndum Unnar Gunn­ars­dóttur vara­seðla­banka­stjóra fjár­mála­eft­ir­lits frá því Seðla­bank­inn tók við eft­ir­liti með fjár­mála­starf­semi í árs­byrjun 2020. Unnur greindi frá því í upp­hafi árs að hún hafi beðist lausnar frá emb­ætt­inu. Hún mun láta af störfum í byrjun maí, en hún hefur stýrt Fjár­mála­eft­ir­lit­inu frá 2012. 

Seðla­banka­stjóri fer þegar með for­mennsku í öðrum nefndum bank­ans, pen­inga­stefnu­nefnd og fjár­mála­stöð­ug­leika­nefnd. 

Varað við orðsporsáhættu

Lögum var breytt árið 2019 svo hægt yrði að ráð­ast í sam­ein­ingu Seðla­bank­ans við Fjár­mála­eft­ir­litið. Í upp­haf­legu frum­varpi þess efnis var gert ráð fyrir að seðla­banka­stjóri færi einnig með for­mennsku í fjár­mála­eft­ir­lits­nefnd­inni, en því var breytt í með­förum Alþingis árið 2019.

Í nefnd­ar­á­liti á Alþingi á þeim tíma var breyt­ingin rök­studd þannig að með henni væri verið að reyna að draga úr orð­spors­á­hættu, sem rýrt gæti trú­verð­ug­leika Seðla­bank­ans og haft nei­kvæð áhrif á starf­semi hans á öðrum svið­um, auk þess sem þetta væri gert til að milda áhrif þeirrar miklu sam­þjöpp­unar valds sem fælist í sam­ein­ingu Seðla­bank­ans og Fjár­mála­eft­ir­lits­ins. 

Katrín Jak­obs­dóttir for­sæt­is­ráð­herra skip­aði þrjá aðila í úttekt­ar­nefnd árið 2021 til að fara yfir reynsl­una af starfi nefnda Seðla­bank­ans á árunum 2020 og 2021. Sú nefnd skil­aði skýrslu í nóv­em­ber 2021 þar sem hún mælti meðal ann­ars með því að Ásgeir myndi einnig fara með for­mennsku í fjár­mála­eft­ir­lits­nefnd, líkt og hinum nefnd­unum. Í skýrsl­unni sagði meðal ann­ars: „Mis­mun­andi for­mennska býr til flækju­stig og það gerir einnig hið marg­brotna fram­sal valds og hin lag­skipta stjórn­sýsla sem búin er til í kringum eft­ir­lits­verk­efni innan sömu stofn­un­ar­inn­ar.“

Í skýrslu nefnd­ar­innar kom einnig fram að áhyggjur sem settar voru fram á þingi af orð­spors­á­hættu fyrir Seðla­bank­ann vegna setu seðla­banka­stjóra í fjár­mála­eft­ir­lits­nefnd virð­ast hafa verið ýkt­ar. Í við­tölum nefnd­ar­innar við aðila innan og utan Seðla­bank­ans kom fram að Seðla­bank­inn myndi „í raun aldrei sleppa við gagn­rýni eða óánægju með fjár­mála­eft­ir­lits­starf­sem­ina þótt ákvarð­anir séu teknar án þátt­töku banka­stjór­ans“.

Spurningar um hvernig úttekt miðar

Í umsögn Lands­sam­taka líf­eyr­is­sjóða er áréttað að sam­tökin hafi ekki tekið afger­andi afstöðu til máls­ins, heldur sé um vanga­veltur að ræða í umsögn þess. Þar segir að vaknað hafi spurn­ingar í tengslum við það að for­sæt­is­ráð­herra hafi skipað þrjá óháða sér­fræð­inga á sviði pen­inga- og fjár­mála­hag­fræði og fjár­mála­eft­ir­lits til að gera á því úttekt hvernig Seðla­banka íslands hafi tek­ist að upp­fylla mark­mið um stöðugt verð­lag, fjár­mála­stöð­ug­leika og fram­kvæmd fjár­mála­eft­ir­lits, en sam­kvæmt ákvæð­inu ber við þá úttekt jafn­framt að líta til ann­arra þátta í starf­semi bank­ans, svo sem skipu­lags, verka­skipt­ingar og valds­viðs.

Samtökin segja að þeim sé kunn­ugt um að nokkrir líf­eyr­is­sjóðir hafi síð­ast­liðið haust fengið boð um að senda full­trúa sína á fund þeirra sér­fræð­inga sem for­sæt­is­ráð­herra fól umrædda úttekt. „Sam­heng­is­ins vegna vaknar sú spurn­ing hvernig úttekt­inni miðar og hvenær þess megi vænta að nið­ur­stöður liggi fyrir. Megi vænta nið­ur­staðna úttekt­ar­innar á næst­unni kann þar eitt­hvað að koma fram sem nýst getur við mat á því hvernig best verði vandað til þeirra þátta sem varða skipu­lag, verka­skipt­ingu og valds­viðs í starf­semi bank­ans.“

Telja rétt að gera nokkrar athugasemdir

Seðla­bank­inn skil­aði líka umsögn um frum­varpið fyrr í þessum mán­uði, sem Ásgeir Jónsson skrifar sjálfur undir. Þar kemur fram að bank­inn styðji frum­varpið en að hann telji rétt að gera nokkrar athuga­semdir. Sú helsta er við til­lögur um að Seðla­bank­inn eigi að gefa fjár­mála­eft­ir­lits­nefnd tæki­færi til að koma að ábend­ingum og athuga­semdum áður en teknar eru ákvarð­anir í ákveðnum málum. Það telur Ásgeir ekki vera í sam­ræmi við þá afmörkun sem gerð var varð­andi ákvarð­anir sem nefndin eigi að taka. Vart sé hægt að ætl­ast til þess að fjár­mála­eft­ir­lits­nefnd, með utan­að­kom­andi nefnd­ar­menn inn­an­borðs, geti tekið þátt í máls­með­ferð í málum þar sem aðdrag­andi ákvörð­unar hefur oft verið langur, magn gagna gríð­ar­legt og oft nauð­syn­legt að taka ákvarð­anir um ein­staka þætti meðan á afgreiðslu stendur.

Þess í stað vill seðla­banka­stjóri að fjár­mála­eft­ir­lits­nefnd verði ein­ungis upp­lýst um ákvarð­anir í málum sem snúa að ákvörð­unum sem varða könn­unar- og mats­ferli fjár­mála­fyr­ir­tækja sem telj­ast kerf­is­lega mik­il­væg, veit­ingu eða synjun starfs­leyfis til eft­ir­lits­skyldra aðila, afgreiðslu á til­kynn­ingum um virka eign­ar­hluti eft­ir­lits­skyldra aðila og höfðun dóms­máls, áfrýjun eða kæru á nið­ur­stöðu dóms­máls til æðri dóm­stóls í mál­efnum fjár­mála­eft­ir­lits.