Úrvinnslu­sjóður ræður ekki við hlut­verk sitt og hefur afar tak­markað eft­ir­lit með því að úrgangi sé sann­an­lega ráð­stafað með því hætti sem samið er um og sjóð­ur­inn greiðir fyrir. Eftirlit sjóðs­ins með starf­semi end­ur­vinnslu­fyr­ir­tækja erlendis er þá lítið sem ekk­ert og felst einkum í yfir­ferð gagna sem aðil­arnir sjálfir skila til sjóðs­ins. Hið sama á við um samn­inga við fyr­ir­tæki sem ráð­stafa úrgangi sem safnað er hér á landi og fluttur er úr landi. Ekki er til staðar innra eft­ir­lit með starf­semi sjóðs­ins né vottun á verk­ferlum og skjala­stýr­ingu er mjög ábóta­vant. Starf­semi, ákvarð­anir og álagn­ing gjalda skorti gegn­sæi og upp­lýs­inga­gjöf til almenn­ings og hags­muna­að­ila er afar ábóta­vant. Þá er hver höndin upp á móti annarri innan stjórnar sjóðs­ins í ýmsum málum og skil­virkni stjórn­ar­innar því tak­mörkuð.

Þetta er meðal þess sem kemur fram í óbirtri skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar þar sem raktar eru nið­ur­stöður stjórn­sýslu­út­tektar á starf­semi Úrvinnslu­sjóðs. Óhætt er að segja að sjóð­ur­inn fái útreið í skýrsl­unni, sem Stundin hefur undir höndum.

Rakið er að mikið álag sé að þá sex starfs­menn sem hjá sjóðnum starfa og  „vand­séð að starfs­fólk anni fyr­ir­liggj­andi verk­efnum með góðu móti“. Ekki sé til staðar innra eft­ir­lit innan sjóðs­ins, verk­ferlar séu hvorki vott­aðir né form­lega skráðir og skjala­stýr­ingu sé ábóta­vant. Haldið er utan um talna­efni úrgangs í Excel skjali sem bjóði upp á hættur á villu og ekki sé til staðar nein sjálf­virk flöggun ef upp komi frá­vik eða mögu­legar skekkjur. Því þurfi að treysta á athygli ein­stakra starfs­manna við að greina ef slíkar skekkjur eða frá­vik komi upp.

Stundin hefur áður fjallað um skekkjur sem hafa komið upp í tölum Úrvinnslu­sjóðs og sagði starfs­maður Umhverf­is­stofn­unar að tölur frá sjóðnum ættu sér enga stoð í raun­veru­leik­anum. Umhverf­is­stofnun treystir alfarið á að tölur, sem Úrvinnslu­sjóður sendir á stofn­un­ina um end­ur­vinnslu á Íslandi, séu réttar. Ekkert eft­ir­lit er því haft með því hvort töl­urnar séu réttar.

Ónæg þekking og ófullnægjandi kerfi

Samkvæmt skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar er starf­semi sjóðs­ins alls­endis ófull­nægj­andi. Þekkingu á verk­efnum skorti og þau kerfi sem unnið sé með dugi ekki til. Styrkja þurfi starf­sem­ina og fjölga þurfi starfs­fólki. Þá þurfi að hlúa að því starfs­fólki sem starfi hjá sjóðnum þar eð „opin­ber umfjöllun um starf­semi sjóðs­ins hefur reynst starfs­fólki þung­bær“. Ekki er sér­stak­lega skýrt hvaða umfjöllun er vísað til.

Stundin hefur ítrekað fjallað um veilur í starf­semi sjóðs­ins, meðal ann­ars var skýrt frá því í jan­úar síð­ast­liðnum að þáver­andi fram­kvæmda­stjóri Úrvinnslu­sjóðs, Ólafur Kjart­ans­son, hafði vit­neskju um að mikið magn íslensks plasts, sem sjóð­ur­inn hafði greitt fyrir end­ur­vinnslu á, væri það alls ekki. Heldur væri það geymt óend­ur­unnið í vöru­skemmu í Svíþjóð. Þrátt fyrir þá vit­neskju var ekk­ert aðhafst vegna máls­ins í eitt og hálft ár, eða þar til Stundin upp­lýsti um málið. 

Í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar segir að ekki sé ein­ing í störfum stjórnar Úrvinnslu­sjóðs. Óein­ing­una megi rekja til þess að stjórn­ar­menn hafi ólíka aðkomu að starf­semi sjóðs­ins. Því hafi stjórn­ar­menn átt erfitt með að ná sam­stöðu um ákveðin mál sem komi á borð stjórnar. Stjórn sjóðs­ins er skipuð sjö manns, for­maður er til­nefndur af ráð­herra, tveir eru til­nefndir af Sambandi íslenskra sveit­ar­fé­laga en hinir fimm til­nefndir af hags­muna­sam­tökum í atvinnu­líf­inu. Fram kemur að und­ir­bún­ingi stjórn­ar­funda væri ábóta­vant og gögn bær­ust iðu­lega með skömmum fyr­ir­vara fyrir fundi. Fram kemur í skýrsl­unni að þess séu dæmi að stjórn­ar­menn taki þátt í vinnslu gagna og upp­lýs­inga sem síðan koma til afgreiðslu á fundum stjórn­ar­innar. Þá segir Rík­is­end­ur­skoðun nauð­syn­legt að auka gagn­sæi í starf­semi sjóðs­ins og auka miðlun upp­lýs­inga.

Magnús Jóhann­es­son, stjórn­ar­for­maður Úrvinnslu­sjóðsRík­is­end­ur­skoðun segir að eft­ir­lit innan Úrvinnslu­sjóðs sé ábóta­vant. Magnús hefur ítrekað neitað að ræða við Stundina vegna starf­semi sjóðs­ins.

Eftirliti stórlega ábótavant

Þá er eft­ir­liti sjóðs­ins með þeim þjón­ustu­að­ilum, inn­lendum end­ur­vinnslu­fyr­ir­tækjum, stór­lega ábóta­vant. Eft­ir­litið hefur fyrst og fremst falist í því að farið er yfir gögn sem ber­ast með þeim reikn­ingum sem fyr­ir­tækin senda sjóð­unum, gögn sem fyr­ir­tækin sjálf taka saman. Svo virð­ist sem ekki sé annað virkt eft­ir­lit með því hvort um raunsanna reikn­inga sé að ræða. Úrvinnslu­sjóður fylgist ekki sjálf­stætt með fyr­ir­tækj­unum sem um ræðir heldur treystir á að þeir sem gefa út starfs­leyfi til með­höndl­unar á úrgangi, sem eru ýmist heil­brigð­is­eft­ir­lit sveit­ar­fé­lag­anna eða Umhverf­is­stofnun, fylgist með starf­semi end­ur­vinnslu­fyr­ir­tækj­anna. Kalla þarf þegar í stað eftir gögnum sem sýna fram á raun­veru­legt magn og teg­und ráð­stöf­unar á úrgangi, sem og að setja skýra skil­mála um það hvaða gagna sé kraf­ist og hvernig vottun þeirra sé háttað. „Að mati Rík­is­end­ur­skoð­unar er nauð­syn­legt að Úrvinnslu­sjóður efli þegar í stað eft­ir­lit sitt með end­an­legri ráð­stöfun, upp­færi skil­mála og auki kröfur um þau gögn, vott­anir og upp­lýs­ingar sem ráð­stöf­un­ar­að­ilar veita um end­an­lega ráð­stöfun úrgangs.“

Til að fá greitt úrvinnslu­gjald þurfa þjón­ustu­að­il­arnir, íslensku end­ur­vinnslu­fyr­ir­tækin, ein­göngu að skila kvitt­unum þess efnis að ráð­stöf­un­ar­að­ili, fyr­ir­tæki sem tekur við úrgangi til end­ur­vinnslu, hafi mót­tekið umræddan úrgang. Þjón­ustu­að­ilum er frjálst að velja við hvaða ráð­stöf­un­ar­að­ila þeir skipta en úrgangur verður að fara til til við­ur­kenndra ráð­stöf­un­ar­að­ila sem Úrvinnslu­sjóður hefur sam­þykkt. Á það er bent að skil­málar Úrvinnslu­sjóðs, þar sem settar eru fram kröfur á bæði þjón­ustu- og ráð­stöf­un­ar­að­ila, hafa ekki verið upp­færðir reglu­lega. „Eftirlit Úrvinnslu­sjóðs með ráð­stöf­un­ar­að­ilum hefur hingað til ein­göngu falist í yfir­ferð skrán­ing­ar­gagna og að umræddur aðili sé með við­ur­kennd starfs- og rekstr­ar­leyfi,“ segir í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar. Með öðrum orðum, ekk­ert sjálf­stætt eft­ir­lit fer fram af hálfu sjóðs­ins á þeim fyr­ir­tækjum sem taka við og eiga að vinna úrgang.

Úrvinnslu­sjóður hefur þá tak­markað aðkomu að samn­ingum end­ur­vinnslu­fyr­ir­tækja við þá sem ráð­stafa svo úrgangi, eins og til að mynda sænska fyr­ir­tækið Swerec sem Stundin hefur ítrekað fjallað um. Skilyrði eru þó sett um að ráð­stöfun upp­fylli við­ur­kenndar kröfur sem settar eru af yfir­völdum þess lands þar sem ráð­stöfun fer fram.

„Úrvinnslu­sjóður hefur tak­markað eft­ir­lit með því hvort sú ráð­stöfun sem samið er um og greitt er fyrir fari raun­veru­lega fram,“ segir í skýrsl­unni. Vísar Rík­is­end­ur­skoðun meðal ann­ars til afhjúp­unar Stund­ar­innar frá því í des­em­ber 2021 þar sem greint var frá því að blaða­maður Stund­ar­innar hefði fundið allt að 1.500 tonn af íslensku plasti sem legið hafði óhreyft í vöru­húsi í Svíþjóð í um fimm ár. Allt það plast var sagt end­ur­unnið eða end­ur­nýtt sam­kvæmt töl­fræði Úrvinnslu­sjóðs og höfðu íslensk end­ur­vinnslu­fyr­ir­tæki þegar fengið greiddar um hund­rað millj­ónir króna á þeim for­sendum að þau hefðu sent umrætt plast í í end­ur­vinnslu. Þá segir í skýrsl­unni að „sam­bæri­legar aðstæður hafa komið upp inn­an­lands“. Ekki er nánar til­greint um hvað er rætt hér.

Hagkvæmara að flytja úrganginn úr landi

Samkvæmt nýjum ákvæðum laga um úrvinnslu­gjald sem tóku gildi í júní á síð­asta ári eru skyldur Úrvinnslu­sjóðs auknar þegar kemur að því að tryggja að úrgangi sé ráð­stafað á við­eig­andi hátt áður en greiðslur fyrir úrvinnsl­una eru inntar af hendi. Í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar segir að nú sé unnið að end­ur­skoðun skil­mála, end­ur­skoðun samn­inga við þjón­ustu­að­ila og að stefnt sé á að sjóð­ur­inn geri samn­inga beint við þá aðila sem ráð­stafi úrgang­inum. Ekkert af þessu virð­ist þó komið til fram­kvæmda og segir Rík­is­end­ur­skoðun að mik­il­vægt sé að hraða vinn­unni.  

Ný ákvæði laga um úrvinnslu­gjald sem tóku gildi í júní 2021 auka á skyldur Úrvinnslu­sjóðs að tryggja við­eig­andi ráð­stöfun úrgangs áður en greiðslur til samn­ings­að­ila eru inntar af hendi. Unnið er að end­ur­skoðun skil­mála og samn­inga við þjón­ustu­að­ila svo draga megi úr hættu á að frá­vik komi upp í fram­tíð­inni. Jafn­framt stefnir sjóð­ur­inn að því að gera samn­inga beint við ráð­stöf­un­ar­að­ila til að tryggja að sjóð­ur­inn fái sem áreið­an­leg­ust gögn og að greiðslur úr sjóðnum end­ur­spegli betur raun­veru­lega ráð­stöfun úrgangs­ins. Mik­il­vægt er að hraða þess­ari vinnu, segir í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar.

Rík­is­end­ur­skoðun gerir fjölda ann­arra athuga­semda við starf­semi Úrvinnslu­sjóðs en einnig þann opin­bera ramma sem sjóð­ur­inn starfar eftir. Meðal ann­ars segir stofn­unin að bæta verði töl­fræði um úrgang og með­höndlun hans. Þá telur Rík­is­end­ur­skoðun að aukin inn­lend end­ur­vinnsla sé æski­leg og til þess þurfi meðal ann­ars skoða upp­töku skila­gjalds, sem og að end­ur­skoða fyr­ir­komu­lag flutn­ings­jöfn­unar. Til að mynda er til­tekið að þjón­ustu­að­ili utan höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins, sem sam­kvæmt heim­ildum Stund­ar­innar er Flokka á Sauð­ár­króki, hafi upp­lýst Rík­is­end­ur­skoðun um að hag­kvæmara væri að flytja heyrúlluplast til Hollands til brennslu fremur en að flytja það til Hvera­gerðis til end­ur­vinnslu þar sem starf­andi er inn­lent end­ur­vinnslu­fyr­ir­tæki. Ástæðan sé sú að aðeins sé greidd flutn­ings­jöfnun að höfn en ekki á keyrslu inn­an­lands.

Ólafur Kjart­ans­son, fram­kvæmda­stjóri Úrvinnslu­sjóðs

Þá segir í skýrsl­unni að koma þurfi á reglu­bundnu sam­ráði milli Skatts­ins og Úrvinnslu­sjóðs til að tryggja skil­virkt eft­ir­lit með því að þeir sem greiða eiga úrvinnslu­gjald geri það. Sömu­leiðis þarf slíkt sam­ráð að eiga sér stað vegna end­ur­skoð­unar toll­skrár­núm­era með til­liti til úrvinnslu­gjalda, sem og að end­ur­skoða þarf toll­skrá.

Frekari umfjöll­unar Stund­ar­innar um mál­efni Úrvinnslu­sjóðs er að vænta á næst­unni.