Einstætt for­eldri á lág­marks­launum er tækni­lega gjald­þrota, þar eð kostn­aður við fram­færslu er um 83 þús­und krónum hærri en tekjur þess og bætur. Hið sama á við um fólk í sam­búð með tvö börn; halli rekstrar slíkrar fjöl­skyldu er tæpar 90 þús­und krónur mán­að­ar­lega. Jafnvel þó fólk á lág­marks­launum bæti við sig mik­illi auka­vinnu, 21,5 tímum á mán­uði, dugar það ekki til svo heim­ils­rekst­ur­inn nái jafn­vægi.

Þetta kemur fram í nýrri útgágu Kjara­f­rétta Eflingar. Þar kemur fram svart á hvítu að heim­ili lág­launa barna­fjöl­skylda nái ekki endum saman, jafn­vel þó þau bæti við sig umtals­verðri auka­vinnu. „Lægstu laun eru of lág, af þeim er tek­inn alltof hár tekju­skattur og barna- og hús­næð­is­bætur eru of lágar,“ segir í grein­ing­unni sem Stefán Ólafsson félags­fræði­pró­fessor er ábyrgð­ar­maður fyrir.

Tugi þúsunda vantar uppá

Tekið er dæmi af ein­stæðu for­eldri með eitt barn undir sjö ára aldri á sínu fram­færi. Fjöl­skyldan býr í 60 fer­metra leigu­hús­næði og hefur aðeins lág­marks­laun, barna- og húsa­leigu­bætur sér til fram­færslu. Lægstu laun frá og með 1. jan­úar síð­ast­liðnum eru 368 þús­und krónur. Þegar líf­eyr­is­sjóðs­greiðslur og tekju­skattur hafa verið dregin frá eru útborguð laun 296.089. Barna­bætur og húsa­leigu­bætur nema sam­tals 89.681 krónu og hefur fjöl­skyldan því 385.770 krónur til fram­færslu. Raunar er ekki tekið til­lit til þess í þessum útreikn­ingum að ein­stætt for­eldri ætti að fá í það minnsta ein­falt með­lag greitt, 38.540 krónur.

Hins vegar er fram­færslu­kostn­aður ein­stæðs for­eldris 303.771 króna án hús­næð­is­kosn­t­aðar, sam­kvæmt upp­reikn­uðu fram­færslu­við­miði stjórn­valda. Hús­næð­is­kostn­aður er tal­inn vera 165 þús­und krónur miðað við með­alleigu á höf­uð­borg­ar­svæð­inu sam­kvæmt gögnum Þjóð­skrár. Því er kostn­aður við rekstur heim­il­is­ins 468.788 krónur. Mismunur á tekjum og gjöldum nemur því rúmum 83 þús­und krónum á hverjum mán­uði. Sé reiknað með að hið ein­stæða for­eldri fái greitt ein­falt með­lag lækkar þessi mis­munur niður í 44.478 krónur á mán­uði.

Einhver skyldi ætla að með því að bæta við sig tölu­verðri auka­vinnu, alls fimm tímum á viku (21,5 klst. á mán­uði), gæti ein­stætt for­eldri klofið útgjalda­hlið­ina. Það er þó ekki svo. Þrátt fyrir að tekjur hækki með því upp í 450 þús­und krónur, hækka tekju­skattur einnig, um 30 þús­und krónur. Þannig tekur tekju­skatts­kerfið yfir þriðj­ung af auknum tekjum. Líf­eyr­is­sjóðs­greiðslur hækka einnig. Með auka­vinn­unni fer halli á rekstri heim­il­is­ins niður í 33.054 krónur. Fái ein­stætt for­eldri greidd með­lag með barni sínu verður rekstur heim­il­is­ins hins vegar jákvæður um tæpar 5.500 krónur.

Afkoma ein­stæðra for­eldra á lág­marks­launumÞrátt fyrir auka­vinnu er langt því frá að ein­stæðir for­eldrar nái endum saman.

Aukavinna lækkar húsaleigubætur

Dæmi sam­búð­ar­fólks með tvö börn gengur enn síður upp. Þrátt fyrir að tekjur þess séu tvö­falt hærri en ein­stæðs for­eldris þá hækkar annar fram­færslu­kostn­aður einnig, ekki síst húnæð­is­kostn­að­ur­inn sem telst vera 234 þús­und krónur fyrir ívið stærri leigu­í­búð, 85 fer­metra stóra. Útborguð laun fjöl­skyld­unnar eru rúmar 570 þús­und krónur. Barna­bætur er um 11 þús­und krónum hærri en ein­stæða for­eldr­is­ins en hús­næð­is­bæt­urnar aðeins lítið eitt hærri, um 3.500 krónum hærri. Heildar ráð­stöf­un­ar­tekjur fjöl­skyld­unnar nema því 674.485 krónum á mán­uði.

Ekki er mjög raun­hæft að báðir for­eldrar bæti við sig auka­vinnu upp á fimm klukku­stundir á mán­uði. Hafi þeir tök á því engu að síður hækka tekjur þeirra upp í 900 þús­und krónur á mán­uði. Iðgjald í líf­eyr­is­sjóð hækkar og tekju­skattur hækkar einnig svo eftir til fram­færslu standa 668 þús­und krónur í útborguð laun. Barna­bætur hald­ast óbreyttar en húsa­leigu­bætur lækka hins vegar tölu­vert vegna hærri tekna, um 18 þús­und krónur, og verða 28.528 þús­und krónur. Í heild hefur því fjöl­skyldan hækkað fram­færslu sína um 79.651 krónu, með því að vinna sam­tals 43 auka­vinnu­tíma á mán­uði. Það dugir þó ekki til að kljúfa útgjöld fjöl­skyld­unnar, eftir sem áður er heim­il­is­bók­haldið í mínus, um 9.700 krónur á hverjum mán­uði.

Afkoma barna­fjöl­skyldna Þrátt fyrir veru­lega auka­vinnu dugar það ekki til svo rekstur heim­il­is­ins kom­ist í plús.

Í umfjöll­un­inni er hnykkt á því að því sem næst ómögu­legt megi telj­ast að báðir for­eldrar tveggja ungra barna geti bætt við sig svo mik­illi auka­vinnu. Því er lík­legra að annað for­eldrið myndi taka á sig meiri­hluta auka­vinn­unnar, sem væri veru­leg.

Mögu­leikar barna­fjöl­skyldna á lág­marks­launum til að ná endum saman fel­ast því í mjög mik­illi auka­vinnu og því að sætta sig við lak­ari hús­næð­is­kost en almennt tíðkast. „Háir skattar á lágar tekjur grafa óeðli­lega mikið undan afkomu­mögu­leikum þeirra verst settu og naumt skammt­aðar barna­bætur og hús­næð­is­bætur ná ekki að brúa það bil sem þarf.“

Bent er á það í grein­ing­unni að á tíma­bil­inu frá 1988 til 1995 hafi lág­marks­laun á vinnu­mark­aði verið skatt­frjáls í tekju­skatts­kerf­inu. Nú eru hins vegar teknar um 57.000 krónur á mán­uði af þeim. „Þannig hefur hækkun tekju­skatts af lág­marks­launum unnið gegn því að fólk sem er á þeim kjörum geti náð endum saman. Á sama tíma var skatt­byrði tekju­hæstu hópanna með mestu fjár­magnstekj­urnar stór­lega lækkuð. Framhald fyrri skatta­stefnu hefði skilað mun rétt­lát­ari útkomu í dag.“