Rannsókn sem felur í sér að tæp 800 manns fóru í heilaskönnun hefur bent til þess að jafn­vel milt smit af Covid-19 leiðir til rýrn­unar á heil­anum.

Rýrnunin mælist aðal­lega á svæði heil­ans sem teng­ist lykt­ar­skyni, en önnur virkni virð­ist líka hafa orðið fyrir áhrifum. Meg­in­nið­ur­stöður rann­sókn­ar­innar er þrí­þætt: Aukin rýrnun í þykkt gráa efn­is­ins í heil­anum, meiri vefja­skemmdir í þeim hluta heil­ans sem fer með lykt­ar­skyn og meiri almenn rýrnun heil­ans eftir Covid-smit.

Rann­sóknin var birt í tíma­rit­inu Nature og er talin sú stærsta sinnar teg­undar og sú fyrsta þar sem fólk var látið und­ir­gang­ast heilaskanna fyrir og eftir smit. Meg­in­nið­ur­staðan var að þau 401 sem fengið höfðu Covid reynd­ust vera með meiri rýrnun í gráa efn­inu í heil­anum en þau 384 sem ekki höfðu fengið Covid. Þátt­tak­endur í rann­sókn­inni fóru í heilaskanna bæði áður en þau fengu Covid og að með­al­tali fjórum og hálfum mán­uði eftir smit. Það kemur sér­fræð­ingum á óvart hversu mikil rýrnun á heil­anum varð við Covid-smit, en flestir þátt­tak­endur í rann­sókn­inni fengu aðeins mild ein­kenni.

Allt að 2% rýrnun heilavefs

Eðlilegt er að fólk missi 0,2% til 0,3% af gráa efn­inu á minnistengdum svæðum heil­ans eftir því sem það eld­ist. Rann­sóknin leiddi í ljós að þau sem höfðu smit­ast af Covid urðu fyrir 0,2% til 2% við­bót­arrýrnun í heil­anum. 

Þátt­tak­endur fóru einnig í próf sem kanna átti vits­muna­lega skerð­ingu sem teng­ist öldrun, virkni og vinnslu­hraða heil­ans. Prófið fól í sér að tengja slóð milli punkta með tölum og bók­stöfum. Þau sem höfðu orðið fyrir mestri rýrnun á heila­vef stóðu verst að vígi í próf­inu.

„Þar sem frá­vikin í heila þátt­tak­enda virð­ast að hluta tengj­ast missi á lykt­ar­skyni er hugs­an­legt að end­ur­heimt þess hafi í för með sér að frá­vikin verði minna áber­andi eftir því sem tím­inn líður,“ segir Gwenaëlle Douaud, pró­fessor í tauga­fræði við Oxford-háskóla í sam­tali við CNN. Hún lagði til að þátt­tak­endur færu aftur í skanna að tveimur árum liðnum til þess að kanna hversu við­var­andi heilaskað­inn er.

„Það kemur mér á óvart hversu mikið glat­að­ist og hversu almennt það er,“ hefur New York Times eftir Serena Spudich, tauga­fræð­ingi hjá Yale School of Medicine, sem kom þó ekki að rann­sókn­inni. „Ég hefði ekki bús­ist við að sjá svona mikla hlut­falls­breyt­ingu.“

Rýrnun heila­efnis er helst grein­an­leg í dreka­fell­ingum (e. parahippocampal gyrus) og hægri tótta­renn­i­s­berki (e. orbitofron­tal cortex). Þau svæði heil­ans eru ekki aðeins tengd lykt­ar­skyni, heldur einnig minni og annarri færni. Covid-smit­aðir stóðu sig þó ekki verr á minnis­prófi en aðrir. Einn hluti heil­ans hefur hins vegar aldrei eina virkni, heldur fjöl­þætta, og er orsaka­sam­hengið of flókið til þess að greina end­an­lega hver áhrifin eru af rýrnun á einum stað.

Óljós atriði

Meðal ann­marka rann­sókn­ar­innar eru að rann­sak­endur höfðu ekki upp­lýs­ingar um ein­kenni þátt­tak­enda og hvort þau smit­uðu hefðu orðið fyrir langvar­andi covid-veik­indum (e. long covid) eða svo­kall­aðri heila­þoku. Þá er ekki vitað hversu vel rann­sóknin á við yngstu ald­urs­hópana, þar sem þátt­tak­endur voru á aldr­inum 51 til 81 árs, en áhrifin á vit­ræna getu greindust meiri eftir aldri. Loks er óljóst hversu við­var­andi áhrifin á heil­ann eru.

Til að varpa ljósi á áhrifin væri hægt að gera frek­ari rann­sóknir, eins og að greina hvort hefð­bundin flensa og aðrar kór­óna­veirur hafi sam­bæri­leg áhrif á heil­ann. Að auki á eftir að gera rann­sóknir á hegðun sem tengja mætti breyt­ingum á heil­anum. 

„Það er eitt­hvað sem gerð­ist í heil­anum á þessu fólki,“ segir Spudich, tauga­sér­fræð­ingur við Yale, við New York Times.

Alls hafa 40% Íslend­inga nú smit­ast af Covid svo sannað þyki með sýna­töku. Talið er þó að mun fleiri hafi fengið Covid, eða um 70% lands­manna. 68 manns eru á sjúkra­húsi með Covid-19, ekki öll þó vegna Covid, og 6 eru smituð á gjör­gæslu.

Rann­sókn­ina má lesa hér.