Karlkyns dóm­arar eru lík­legri til að dæma eða úrskurða sókn­ar­að­ila í hag, en kven­kyns dóm­arar eru lík­legri til að kom­ast að nið­ur­stöðu varn­ar­að­ila í hag. Þetta kemur fram í bráða­birgða­nið­ur­stöðum nýrrar ran­sóknar fræði­manna við laga­deild Háskóla Íslands.

Nið­ur­stöður rann­sókn­ar­innar benda til að kyn og aldur dóm­ara og mál­flytj­enda kunni að hafa tengsl við nið­ur­stöður dóms­mála. „Hún lýtur að því að safna upp­lýs­ingum um kyn­ferði og aldur dóm­enda og mál­flytj­enda í dóms­úr­lausnum í einka­málum, sem kærðar hafa verið eða áfrýjað til Hæsta­réttar og Lands­réttar á síð­ustu tíu árum,“ segir Dr. Val­gerður Sólnes, dós­ent við laga­deild, í við­tali um rann­sókn­ina á vef Háskóla Íslands.

Ásamt Valgerði vinna Benedikt Bogason, pró­fessor og for­seti Hæsta­réttar, og Guðbjörg Linda Rafns­dóttir, aðstoð­ar­rektor vís­inda og pró­fessor í félags­fræði, að rann­sókn­inni sem er þver­fag­leg. Val­gerður seg­ist hafa viljað kom­ast að því hvort það skipti máli fyrir úrslit dóms­máls hvort dóm­ari sé til dæmis full­orðin kona eða ungur karl­maður, þar sem reynslu­heimur kynj­anna og eldra og yngra fólks sé ólíkur.

„Konum hefur á hinn bóginn ekki fjölgað jafn­hratt í starfsstétt starf­andi lögmanna og skip­aðra dómara hér á landi“

„Konur hafa frá því á síðustu öld í auknum mæli sóst eftir menntun og störfum í starfsstétt lögfræð­inga, sem áður ein­skorð­að­ist að mestu við karl­menn,“ segir Val­gerður. „Það er þó nokkuð síðan konur tóku fram úr körlum í fjölda braut­skráðra nem­enda úr lag­anámi á Íslandi. Konum hefur á hinn bóginn ekki fjölgað jafn­hratt í starfsstétt starf­andi lögmanna og skip­aðra dómara hér á landi.“

Venju­lega snúa rann­sóknir í lög­fræði að nið­ur­stöðu dóm­stóla, en ekki hver dæmi eða flytji mál. Rann­sóknin er því frá­brugðin hefð­bundnum rann­sóknum og sam­bæri­leg rann­sókn hefur ekki áður verið fram­kvæmd hér­lendis, að sögn Val­gerðar.

Huga gæti þurft að kyni og aldri við skipan dómara

End­an­legar nið­ur­stöður liggja ekki fyrir, en bráða­birgða­nið­ur­stöð­urnar gefa ýmis­legt til kynna, meðal ann­ars að dóm­arar á fimm­tugs­aldri séu mun lík­legri til að dæma eða úrskurða varn­ar­að­ila í hag en aðrir ald­urs­hópar dóm­ara.

„Með rann­sókn­inni verður meðal ann­ars unnt að leiða í ljós hvort kyn­ferði og aldur dóm­enda skipti máli fyrir úrslit dóms­mála og hvort og þá hvaða máli kyn­ferði og aldur mál­flytj­enda skipti fyrir úrslit slíkra mála,“ segir Val­gerður. „Ef tengsl eru á milli ald­urs og/eða kyn­ferðis dóm­enda og mál­flytj­enda og úrslita dóms­mála gefur það ef til vill til­efni til að huga að menntun lög­fræð­inga, fræðslu­starfi á vett­vangi dóm­ara og lög­manna og sjón­ar­miðum við skipun dóm­ara. En ef í ljós kemur að engin tengsl séu á milli þess­ara þátta væri slíkt auð­vitað merki um að dóm­stól­arnir standi vel að vígi hvað þetta snertir.“

„Þá getur rann­sóknin haft þýð­ingu fyrir þau sem skipa í dóm­ara­emb­ætti“

Hún segir að nið­ur­stöð­urnar eigi erindi við lög­fræð­inga­sam­fé­lagið sem og almenn­ing. Þær geti gefið til kynna hvort efla þurfi laga­nám og fræðslu­starf meðal dóm­ara og lög­manna með til­liti til ald­urs- og kynja­tengdra þátta. „Rann­sóknin kann einnig að hafa þýð­ingu fyrir ytra og innra starf dóm­stól­anna því nið­ur­stöður hennar geta varpað ljósi á hvort gæta þurfi sér­stak­lega að kyn­ferði og aldri dóm­ara við úthlutun dóms­mála og hvort efla þurfi fræðslu fyrir dóm­ara um áhrif þess­ara þátta á dóm­störf,“ segir Val­gerður. „Þá getur rann­sóknin haft þýð­ingu fyrir þau sem skipa í dóm­ara­emb­ætti, sem eftir atvikum kunna að þurfa að gæta sér­stak­lega að kyn­ferði og aldri umsækj­enda við skipun nýrra dóm­ara ef rann­sókn­ar­nið­ur­stöð­urnar gefa til­efni til þess.“