Varasamt er að meta kaupmáttaraukningu út frá mismun á hækkun launavísitölu og vísitölu neysluverðs, eins og gert var í hagspá Landsbankans og frétt Samtaka atvinnulífsins í síðustu viku. Ástæðan er sú að launavísitala mælir aðeins breytingu á launum þeirra sem fá greidd laun fyrir störf sín en tekur ekki tillit til þeirra sem misst hafa vinnu og eru því ýmist á atvinnuleysisbótum eða tekjulausir.

Landsbankinn birti í Hagsjá sinni 24. nóvember síðastliðinn samantekt á breytingum á launavísitölu milli mánaða og á síðasta tólf mánaða tímabili. Samkvæmt tölum Hagstofunnar hækkaði launavísitalan um 0,7 prósent milli september og október og um 7,1 prósent síðustu tólf mánuði. Á sama tímabili var árshækkun vísitölu neysluverðs 3,6 prósent. Í Hagsjá Landsbankans er það túlkað sem svo að kaupmáttaraukning milli ára sé enn töluverð, 3,4 prósent. Hið sama gera Samtök atvinnulífsins (SA) í frétt sem birt var degi síðar, 25. nóvember.

Ráðstöfunartekjur heimilanna betri mælikvarði

Gunnar Axel Axelssondeildarstjóri þjóðhagsreikninga og opinberra fjármála hjá Hagstofunni.

Þó það sé rétt, eins langt og það nær, að kaupmáttaraukning þeirra sem fá greidd regluleg laun sé 3,4 prósent, er kaupmáttarvísitala launa sem sett er saman úr launavísitölu og vísitölu neysluverðs veikur mælikvarði á hag heimilanna í landinu. „Slíkur mælikvarði mælir bara kaupmátt launa þannig að í teoríunni gæti 90 prósent þjóðarinnar misst atvinnu og tapað ráðstöfunartekjum sínum en kaupmáttarvísitala launa gæti samtímis hækkað. Það er ekki fyrr en ráðstöfunartekjur heimilanna liggja fyrir sem hægt er að leggja mat á þróun kaupmáttar ráðstöfunartekna, sem er í raun allt annar mælikvarði,“ segir Gunnar Axel Axelsson, deildarstjóri þjóðhagsreikninga og opinberra fjármála hjá Hagstofunni.

„Kaupmáttaraukning þeirra er engin, eða öllu heldur neikvæð“

Þórólfur Matthíassonprófessor í hagfræði við Háskóla Íslands.

Þórólfur Matthíasson hagfræðiprófessors bendir á hið sama er varðar túlkun hagfræðideildar Landsbankans og SA. Þó hægt sé að halda því fram að aukning hafi orðið á kaupmætti þeirra sem hafa atvinnu og fá greidd laun eigi það ekki við um þá sem hafi misst vinnu sína og fái greiddar atvinnuleysisbætur. „Kaupmáttaraukning þeirra er engin, eða öllu heldur neikvæð,“ segir Þórólfur. Hann segist telja að framsetning eins og sú sem Landsbankinn setur fram sé byggð á vanþekkingu. „

 „Neysluverðsvísitalan mælir í prinsippinu alla neyslu en launavísitala mælir bara laun þeirra sem eru í vinnu. Betra væri að skoða breytingu á ráðstöfunartekjum heimilanna til að fá mynd af stöðunni og áhrifum Covid-19 faraldursins. Það sem truflar í þessu er að alla jafna, sé lítil breyting á atvinnuleysi, er líklegt að kaupmáttarbreyting á launavísitölu segi heilmikið um breytingu á ráðstöfunartekjum heimilanna. En ef eitthvað annað breytist samhliða þá á það ekki lengur við.“

Upplýsingar um ráðstöfunartekjur heimilanna liggja hins vegar ekki fyrir þar eð Hagstofan vinnur þær upplýsingar upp úr skattframtölum og framtöl fyrir yfirstandandi ár hafa vitanlega ekki borist.

Tuttugu þúsund manns atvinnulausir

Almennt atvinnuleysi var 9,9 prósent í október og jókst um 0,9 prósentustig frá fyrri mánuði. Það þýðir að 20.252 voru atvinnulausir í almenna bótakerfinu í lok októbermánaðar. Í október á síðasta ári voru atvinnulausir 7.700. Því er hægt að halda því fram með réttu að kaupmáttur ríflega 12.552 Íslendinga hafi, ef ekki dregist saman þá í mesta lagi staðið í stað, síðustu tólf mánuði. Auk þess mældist 1,2 prósent atvinnuleysi tengt minnkuðu starfshlutfalli, alls 4.759 manns. Samanlagt atvinnuleysi var því 11,1 prósent í október.

Í hagspá Landsbankans og einnig í frétt SA var gert nokkuð úr því að hækkun launavísitölu á síðustu mánuðum væri „óneitanlega dálítið sérstök“ í ljósi þeirrar kreppu sem Covid-19 faraldurinn hefur haft í för með sér. Talið var að launahækkanir vegna kjarasamninga grunnskólakennara og hjúkrunarfræðinga ættu þarna hlut að máli og einnig mögulega að auknar álagsgreiðslur og bónusar.

Þessi framsetning var gagnrýnd af ýmsum, til að mynda Jónasi Atla Gunnarssyni ritstjóra Vísbendingar. Benti hann á að hækkun á launavísitölu væri meðal annars tilkomin vegna lækkunar launa að raungildi í ferðaþjónustu og tengdum geirum, störfum þar sem laun væru almennt lægri en í öðrum atvinnugreinum. Það væri því eðlilegt að meðallaun hækki þegar láglaunastörfum fækki, sem annars myndu draga meðaltal launa niður.

Launavísitala er byggð á pöruðum samanburði milli tímabila á launum sömu einstaklinga í sama starfi. Launavísitala er þannig ekki launavísitala meðallauna. Því er óvarlegt að áætla að hækkun launavísitölu hafi með fækkun láglaunastarfa að gera. Í ljósi þess að lögð hefur verið áhersla á það í kjarasamningum síðastliðin misseri að hækka laun láglaunastétta hlutfallslega meira en þeirra stétta sem hærri laun hafa gæti launavísitala allt eins hafa aukist enn meira en raun ber vitni hefðu áhrif Covid-19 ekki komið til, þó ekki sé hægt að fullyrða það.