Yfirdeild Mannréttindadómstóls Evrópu (MDE) birti í dag dóm sem staðfestir fyrri dóm MDE þess efnis að íslenska ríkið hafi gerst brotlegt í Landsréttarmálinu svokallaða. Sér í lagi er átalið að Sigríður Andersen, þingmaður Sjálfstæðisflokks og þá dómsmálaráðherra, hafi skipað fjóra dómara við Landsrétt í trássi við reglur.

Telst Ísland hafa brotið gegn 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu en ákvæðið veitir hverjum þeim sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi réttinn til réttlátrar málsmeðferðar fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli. 

Málið varðaði að nafninu til dóm Arnfríðar Einarsdóttur í umferðarlagabrotamáli Guðmundar Andra Ástráðssonar, skjólstæðings Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns fyrir Landsrétti. Leiddi niðurstaða MDE í mars 2019 til þess að mikil réttaróvissa kom upp vegna ólögmæti skipunar fjögurra dómara við Landsrétt. Þá sagði Sigríður Andersen af sér sem dómsmálaráðherra í kjölfarið, en situr áfram á Alþingi. Íslenska ríkið áfrýjaði til yfirdeildar MDE eftir dóminn og liggur nú niðurstaða yfirdeildarinnar fyrir.

Yfirdeildin kemst að þeirri niðurstöðu að alvarleg brot hafi átt sér stað sem hafi hindrað rétt dómþola til réttlátrar málsmeðferðar. „Undanfarna áratugi hefur lagaumhverið á Íslandi sem snýr að skipan dómara breyst á mikilvægan hátt til þess að takmarka áhrif ráðherra í ferlinu og þar með styrkja sjálfstæði dómstólanna,“ segir í dómi yfirdeildarinnar. „Takmarkanir á geðþóttavaldi ráðherra höfðu verið hertar frekar í samhengi við skipan dómara við nýstofnaðan Landsrétt, þar sem þinginu hafði verið falið að samþykkja hvern einasta dómara sem dómsmálaráðherra lagði til með það fyrir augum að styrkja lögmæti nýja dómstólsins. Hins vegar, eins og hæstiréttur Íslands komst að, hafði þessi lagaumgjörð verið brotin, sér í lagi af dómsmálaráðherranum, þegar fjórir af dómurunum í Landsrétt voru skipaðir.“

Segir yfirdeildin að Sigríði Andersen hafi verið heimilt að víkja frá mati hæfnisnefndar undir ákveðnum kringumstæðum, en hún hafi hunsað grundvallar reglu sem snéri að því að byggja ákvörðun sína á nægilegri könnun og mati. „Þessi regla var mikilvægur öryggisventill til þess að hindra ráðherrann í að beita pólitískum eða öðrum ótilhlýðilegum ástæðum sem mundu grafa undan sjálfstæði og lögmæti Landsréttar og að brot á henni væri því líkast að koma á aftur því valdi sem dómsmálaráðherra hafði áður til að skipa dómara og þannig þurrka út mikilvægar umbætur og tryggingar sem lagabreytingar höfðu skilað.“

Yfirdeildin bendir einnig á að þeir öryggisventlar sem stöðva hefðu átt brot Sigríðar hefðu allir brugðist, bæði meðferð málsins fyrir Alþingi og fyrir dómstólum Íslands. „Enginn þeirra öryggisventla skilaði árangri og geðþóttavald ráðherrans til þess að víkja frá mati hæfnisnefndar reyndist óheft.“