Yfir­deild Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evrópu (MDE) birti í dag dóm sem stað­festir fyrri dóm MDE þess efnis að íslenska ríkið hafi gerst brot­legt í Lands­rétt­ar­mál­inu svo­kall­aða. Sér í lagi er átalið að Sigríður Andersen, þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks og þá dóms­mála­ráð­herra, hafi skipað fjóra dóm­ara við Lands­rétt í trássi við reglur.

Telst Ísland hafa brotið gegn 6. gr. mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu en ákvæðið veitir hverjum þeim sem bor­inn er sökum um refsi­verða hátt­semi rétt­inn til rétt­látrar máls­með­ferðar fyrir sjálf­stæðum og óvil­höllum dóm­stóli. 

Málið varð­aði að nafn­inu til dóm Arn­fríðar Ein­ars­dóttur í umferð­ar­laga­brota­máli Guð­mundar Andra Ást­ráðs­sonar, skjól­stæð­ings Vil­hjálms H. Vil­hjálms­sonar hæsta­rétt­ar­lög­manns fyrir Lands­rétti. Leiddi nið­ur­staða MDE í mars 2019 til þess að mikil réttaró­vissa kom upp vegna ólög­mæti skip­unar fjög­urra dóm­ara við Lands­rétt. Þá sagði Sigríður Andersen af sér sem dóms­mála­ráð­herra í kjöl­farið, en situr áfram á Alþingi. Íslenska ríkið áfrýj­aði til yfir­deildar MDE eftir dóm­inn og liggur nú nið­ur­staða yfir­deild­ar­innar fyrir.

Yfir­deildin kemst að þeirri nið­ur­stöðu að alvar­leg brot hafi átt sér stað sem hafi hindrað rétt dóm­þola til rétt­látrar máls­með­ferðar. „Und­an­farna ára­tugi hefur lagaum­hverið á Íslandi sem snýr að skipan dóm­ara breyst á mik­il­vægan hátt til þess að tak­marka áhrif ráð­herra í ferl­inu og þar með styrkja sjálf­stæði dóm­stól­anna,“ segir í dómi yfir­deild­ar­innar. „Tak­mark­anir á geð­þótta­valdi ráð­herra höfðu verið hertar frekar í sam­hengi við skipan dóm­ara við nýstofn­aðan Lands­rétt, þar sem þing­inu hafði verið falið að sam­þykkja hvern ein­asta dóm­ara sem dóms­mála­ráð­herra lagði til með það fyrir augum að styrkja lög­mæti nýja dóm­stóls­ins. Hins vegar, eins og hæsti­réttur Íslands komst að, hafði þessi lagaum­gjörð verið brotin, sér í lagi af dóms­mála­ráð­herr­anum, þegar fjórir af dóm­ur­unum í Lands­rétt voru skip­aðir.“

Segir yfir­deildin að Sigríði Andersen hafi verið heim­ilt að víkja frá mati hæfn­is­nefndar undir ákveðnum kring­um­stæðum, en hún hafi hunsað grund­vallar reglu sem snéri að því að byggja ákvörðun sína á nægi­legri könnun og mati. „Þessi regla var mik­il­vægur örygg­is­vent­ill til þess að hindra ráð­herr­ann í að beita póli­tískum eða öðrum ótil­hlýði­legum ástæðum sem mundu grafa undan sjálf­stæði og lög­mæti Lands­réttar og að brot á henni væri því lík­ast að koma á aftur því valdi sem dóms­mála­ráð­herra hafði áður til að skipa dóm­ara og þannig þurrka út mik­il­vægar umbætur og trygg­ingar sem laga­breyt­ingar höfðu skilað.“

Yfir­deildin bendir einnig á að þeir örygg­is­ventlar sem stöðva hefðu átt brot Sigríðar hefðu allir brugð­ist, bæði með­ferð máls­ins fyrir Alþingi og fyrir dóm­stólum Íslands. „Enginn þeirra örygg­is­ventla skil­aði árangri og geð­þótta­vald ráð­herr­ans til þess að víkja frá mati hæfn­is­nefndar reynd­ist óheft.“