Eigendur fjölmiðla hafa oft haft lag á því að verða frægir af endemum og jafnvel orðið frægðarmenni af svipuðu stigi og þeir sem eru til umfjöllunar í þeirra eigin miðlum. Dæmin eru allmörg, allt frá dögum William Randolph Hearst sem var stærsti og valdamesti útgefandi í Bandaríkjunum í meira en hálfa öld, sitthvoru megin við aldamótin 1900.
Hann nýtti sér miðla sína miskunnarlaust í persónulegu framapoti og hagsmunagæslu og var einn af frumkvöðlum „Gulu pressunnar“ þar sem hann hikaði ekki við að láta blöð sín birta skáldaðar fréttir og viðtöl ef það hentaði honum.
Sá maður sem kemst hvað næst Hearst í nútímanum er auðvitað Ástralinn Rupert Murdoch, sem hefur setið á valdastóli hjá Sun, News of the World og Fox News, svo fátt eitt sé nefnt. Færri muna sennilega eftir einum af helstu keppninautum Murdochs á sínum tíma, manni að nafni Robert Maxwell, sem var eins konar holdtekja oflætis, drambs, yfirgangs og skefjalauss metnaðar í breska fjölmiðlabransanum á níunda áratug síðustu aldar.
Úr fátækt til frama
Það verður seint sagt að Robert Maxwell hafi fetað troðnar slóðir í sínu lífi. Hann fæddist í litlu þorpi í tékknesku Karpatafjöllum árið 1923 (svæðið var síðar fært undir Ungverjaland og er nú innan landamæra Úkraínu), einn af sjö börnum bláfátækra hjóna sem voru bókstafstrúaðir gyðingar. Sjálfur sagði Maxwell, sem var gefið nafnið Ján Ludvík Hyman Binyamin Hoch, að hann hafi ekki eignast skó fyrr en hann var sjö ára gamall.
Á árum seinni heimsstyrjaldarinnar var Ungverjaland undir áhrifavaldi Þýskalands nasista og varð þar skiljanlega erfið tilvera fyrir gyðinga. Þannig fór að Maxwell slapp úr landi árið 1940 en nær gervöll fjölskylda hans lét lífið í Auschwitz útrýmingarbúðum nasista. Hann gekk til liðs við útlagaher Tékka sem barðist með bandamönnum, en færði sig yfir í breska herinn árið 1943 og var sæmdur viðurkenningum fyrir frammistöðu sína í stríðinu.
Fljótlega eftir stríðslok hóf Maxwell feril sinn í útgáfubransanum. Fyrst einbeitti hann sér að útgáfu ýmissa fræðibóka og fagtímarita en reksturinn vatt fljótt upp á sig og hann varð fljótt málsmetandi útgefandi dagblaða og virkur þátttakandi í stjórnmálum. Hann var kosinn á þing fyrir Verkamannaflokkinn árið 1964 og sat þar til ársins 1970. Strax á þeim árum hafði hann það orðspor að vera erfiður í samskiptum, og hann hikaði ekki við að fara dómstólaleiðina gegn hverjum þeim sem gagnrýndi hann eða setti sig upp á móti honum.
Rétt áður en hann féll af þingi, hafði hann reynt að selja hlut í fyrirtæki sínu Pergamon, en rétt áður en viðskiptin gengu í gegn hætti kaupandinn við eftir að í ljós kom að stór hluti hagnaðar Pergamon var tilkominn vegna gerninga sem tengdust öðrum fyrirtækjum Maxwells og fjölskyldu.
Hann missti tökin á Pergamon um nokkurra ára skeið en kom sér aftur inn árið 1974. Næstu árin hélt Maxwell sínu striki og eignaðist árið 1980 stærsta prentfyrirtæki Bretlands British Printing Corporation.
Maxwell hafði lengi ætlað sér að eignast eitt af stóru dagblöðunum í Bretlandi. Hann gerði meðal annars tilboð í News of the World árið 1969, en ungur fjölmiðlamaður frá Ástralíu, Rupert Murdoch, skaut honum ref fyrir rass með kaupum á blaðinu og með kaupunum á Sun skömmu síðar náði hann fótfestu á Fleet Street (sem er samnefnari fyrir blaðabransann í London) sem enn sér ekki fyrir endann á. Síðar kom í ljós að eigendur NOTW höfðu engan áhuga á að selja tékkneskum innflytjanda blaðið.
Draumur Maxwells rættist svo loks árið 1984 þegar hann keypti Mirror Group Newspapers og með því Daily Mirror, Sunday Mirror og fleiri blöð. Hann breytti þegar í stað um stefnu og hóf að líkja eftir efnistökum Sun sem hafði tekið fram úr Daily Mirror í sölu nokkru áður. Léttklæddar konur prýddu síður blaðsins, sem og ýmsir leikir þar sem vinningshafar áttu að geta unnið milljón pund. Starfsmenn hafa síðar upplýst að leikirnir voru svindl frá upphafi; Maxwell tryggði að enginn myndi nokkru sinni vinna verðlaunin.
Fljótlega eftir kaupin réði Maxwell nýjan ritstjóra á Daily Mirror, Roy Greenslade, sem hafði verið lengi í bransanum og séð þar eitt og annað. Hann áleit að hann gæti unnið með Maxwell, en það var rangt.
„Þetta var alveg ómögulegt. Hann skipti sé af öllu á öllum stigum. Ef ég tók mér til dæmis frí einn daginn, þá var hann búinn að reka einhvern þegar ég kom til baka og þá þurfti ég að ráða viðkomandi aftur.“
Maxwell var mikill vexti og hrikalegur yfirgangsseggur sem virti tilfinningar starfsfólks lítils, en gætti þess þó að vera stimamjúkur í samskiptum ef það þjónaði hans hagsmunum. Eins ákveðinn og fyrirferðarmikill og Maxwell var, kunnu sumir undirmanna á honum lagið og sagði einn til dæmis að ef stjórinn bað hann um nákvæma skýrslu um eitthvað mál fyrir næstu viku, var næsta víst að hann myndi gleyma því jafnóðum og aldrei minnast á hana aftur. Þá átti hann það til, ef honum leiddist um helgar, að boða til fundar á skrifstofu sinni en mundi svo ekki hvert tilefnið var þegar fólk mætti.
Maxwell lifði hátt á þessum árum. Hann skondraðist um allan heim í einkaþotum og barst mikið á og fjárfesti grimmt í fyrirtækjum. Þegar mest lét voru um 400 fyrirtæki undir hans stjórn, en það voru kaup á bandaríska útgáfurisanum Macmillan Publishers árið 1988 sem áttu eftir að koma honum í koll.
Kaupin sliguðu Maxwell samsteypuna sem safnaði skuldum á ógnarhraða, en á meðan hélt Maxwell áfram að víkka út veldi sitt. Meðal annars keypti hann slúðurblaðið New York Daily News og stofnaði blaðið The European árið 1990, sem átti að gefa út um alla Evrópu.
Skemmst frá að segja fjaraði fljótt undan Maxwell á þessum tíma. Árið 1991 var svo allt komið í strand og óráðsían var að komast upp á yfirborðið. Fréttaflutningur af slæmri stöðu Maxwells sem gekk allt sumarið, þyngdist enn um haustið. Panorama á BBC og Financial Times sýndu fram á ýmsar vafasamar aðgerðir og millifærslur innan samsteypunnar og vörpuðu fram spurningum um hvort hann gæti staðið undir skuldahalanum sem hafði safnast upp.
Það var um þetta leyti sem Maxwell lagði upp í ferðalag á snekkjunni sinni. Hann sigldi, aleinn ásamt áhöfn, frá Gíbraltar til Madeira og þaðan til Kanarí-eyja. Allan tímann sem á ferðinni stóð bárust honum skilaboð með faxi um sífellt versnandi stöðu fyrirtækisins sem var talið skulda um tvo milljarða punda.
Hinn 4. nóvember skipaði hann skipstjóranum að leggja úr höfn. Áhöfnin heyrði síðast frá honum á fimmta tímanum um nóttina en um morguninn sást ekkert til hans um borð. Leitar- og björgunaraðgerðir fóru strax í gang og þyrlusveit fann lík hans fljótandi í hafinu.
Atburðarásin er engum kunn, og sérfræðingar sem kallaðir voru til, gátu ekki skorið með vissu úr um dánarorsök, en úrskurður yfirvalda var að hjartaáfall og drukknun hafi orðið honum að aldurtila. Hann var 68 ára að aldri og hafði lengi átt við hjarta- og lungnasjúkdóma að etja.
Þrátt fyrir þetta eru margir sannfærðir um að Maxwell hafi stytt sér aldur með því að kasta sér fyrir borð.
Stal lífeyrispeningum starfsmanna
Það var ekki fyrr en eftir að Maxwell var látinn sem raunveruleg staða fyrirtækisins varð lýðnum ljós. Varla stóð þar steinn yfir steini, en það alvarlegasta var að hann hafði notað lífeyrissjóði starfsfólks til að greiða skuldir fyrirtækisins. Alls vantaði um 440 milljónir punda, sem setti afkomu rúmlega 30.000 starfsmanna í mikla óvissu.
Eftir nokkurra ára málarekstur fékkst obbinn af þeim fjármunum sem teknir höfðu verið úr lífeyrissjóðunum til baka með dómsátt. Meðal annars þurfti breska ríkið að punga út 100 milljónum punda en restin kom frá þeim fyrirtækjum sem eftir voru, endurskoðendastofum og fjárfestingabönkum.
Saga Maxwells er stórmerkileg og í þessari grein hef ég hvorki minnst á umdeild samskipti hans og stuðning við Ísrael og hina ýmsu harðstjóra austantjaldsríkja á sínum tíma né afskipti af knattspyrnuliðum.
Til er frasi á ensku til að lýsa fólki sem ber mikið á – „Larger than Life“ – og vissulega átti Maxwell sitt fólk, en eftir þennan merkilega feril eru eftirmælin almennt ekki um neitt stórmenni, heldur lítinn karl í stórum skrokki sem gekk fram með ofríki og stal peningum af eigin starfsfólki.
Veistu meira? Láttu okkur vita
Það tókst ekki að sækja formið. Reyndu aftur eftir augnablik.
Athugasemdir