Bók blaða­manns­ins Jóns Dan­í­els­sonar um Guð­mundar- og Geir­finns­mál kemur út eftir helgi. Þar er nýju ljósi varpað á ýmis atriði saka­mál­anna og settar fram upp­lýs­ingar sem hvergi hafa birst áður.

Stundin fékk leyfi Jóns til að birta kafla úr bók­inni en for­sölu hennar á Karolina Fund lýkur á sunnu­dags­kvöld.

Kaflinn sem hér birt­ist heitir „France‘s Winegate“ og fjallar um papp­írs­blað sem höf­undur telur að sanni end­an­lega sak­leysi Sævars Ciesielski.

Undir þetta sjón­ar­mið hefur Ragnar Aðal­steins­son, einn af verj­endum sak­born­ing­anna í Guð­mundar- og Geir­finns­málum, tekið og eru upp­lýs­ing­arnar komnar á borð end­ur­upp­töku­nefndar.

France‘s Winegate

Eins og áður greinir eru meðal máls­gagn­anna hand­skrifuð blöð sem Sævar skrif­aði í byrjun sept­em­ber 1977. Þetta er nokkuð ítar­legur listi yfir það sem hann taldi sig geta munað frá dög­unum kringum 19. nóv­em­ber 1974 en auð­vitað er óvar­legt að ætla að allt sé nákvæmt sem hann taldi sig muna nærri þremur árum síðar.

Í raun­inni er þessi grein­ar­gerð Sævars óþarf­lega löng og nær yfir of marga daga. Það er alla vega senni­leg­asta skýr­ingin á því að verj­andi hans skyldi ekki reka augun í það atriði sem mestu skiptir. Sævar segir nefni­lega frá því að hann hafi horft á sjón­varp dálitla stund seint að kvöldi 19. nóv­em­ber og lýsir erlendri frétta­mynd:

„það var fréta­kvik­mynd frá Fraklandi ef ekki erlend mál­efni í umsjá Soniu Dijékó ég held að það hfi verið sami fréta maður sem tal­aði vik­una áður um Chile og Alendes, Haraldur ólafs­son, sagt var frá rauð­vín svindli hjá stóru vín fyri­tæki í Fraklandi. Sýnd var af hvítum tank bílum sem var verið að dæla vín í. Belgar og þjóð­verjar sem hofðu keipt stora vin farma færu í storlegt skaða­bóta mál. Svikið var að mig minnir að rauð­vínið var ekki látið gerj­ast og var blandað með alka­hóli upp í vissan stirk­leika. Aðrir vin fram­leið­endur voru hrædir að missa sína samn­inga við erlend ríki sökum þess máls og var spáð að vin fram­leiðsla minndi drag­ast saman í Fraklandi. Það má vera að Árni Bergman hafi verið þulur í þæt­inum einig.“

Viðbrögð dóm­ar­anna við þessum hand­skrif­uðu blöðum voru þau, að spyrja Sævar um þau og benda honum á, að þarna segð­ist hann hafa farið frá Kjar­vals­stöðum um kl. 22.00 og það væri ekki í sam­ræmi við fram­burð hans fyrir dómi. Að athuga hvort þessi frétta­mynd hefði raun­veru­lega verið sýnd í sjón­varp­inu þetta kvöld, hvarfl­aði ekki að þeim.

Sonja Diego stað­festi í sím­tali þann 31. mars 2016, að aldrei hefði verið haft sam­band við sig í tengslum við þetta atriði og hún taldi líka óhætt að full­yrða, að slík fyr­ir­spurn hefði varð­veist í minn­ing­unni.

Fjórum ára­tugum síðar er vanda­laust að fletta því upp, að þátt­ur­inn Heims­horn í umsjón Sonju Diego var vissu­lega sýndur þriðju­dags­kvöldið 19. nóv­em­ber 1974 kl. 22.25-23.00 sam­kvæmt aug­lýstri dag­skrá. Þessi þáttur hafði áður einmitt heitið Erlend mál­efni en þegar hér var komið sögu kall­að­ist hann Heims­horn. Þátt­ur­inn var næstur á eftir bresk-kanadísku fræðslu­mynd­inni Sumar á norð­ur­slóðum, Íþrótta­menn við ysta haf sem Einari Bolla­syni var sýnt úr, þegar hann var í gæslu­varð­haldi 1976. Sjón­varps­efnið virð­ist sem sagt hafa verið varð­veitt og haustið 1977 hefði senni­lega mátt fá það alveg á hreint í eitt skipti fyrir öll, að Sævar hefði ekki farið til Kefla­víkur.

En þetta virð­ist sem sagt aldrei hafa verið athugað. Ekki fyrr en þann 8. apríl 2016, þegar vinnsla þess­arar bókar var komin á loka­stig. Þótt nán­ast virt­ist úti­lokað að enn væru varð­veittar nokkrar heim­ildir um þennan síð­asta dag­skrár­lið sjón­varps­ins þriðju­dags­kvöldið 19. nóv­em­ber 1974, var óaf­sak­an­legt að ganga ekki end­an­lega úr skugga um það.

Það tók safn­vörð í geymslu Útvarps­húss­ins við Efsta­leiti ekki langa stund að finna lík­lega einu ummerkin sem varð­veist hafa eftir þennan 35 mín­útna langa frétta­skýr­inga­þátt. Þetta er ein­faldur listi yfir þær filmur úr þætt­inum sem settar voru í geymslu. Á blað­inu eru til­greindar sex filmur. Sú sem síð­ast er talin ber heitið FRANCE‘S „WINEGATE“ og hefur verið tæpar sjö mín­útur að lengd.

Þótt filman sjálf sé ekki lengur til hjá RÚV, dugar nafnið eitt og sér nokkuð langt. Watergate-hneykslið hafði skekið Banda­ríkin und­an­farin ár með þeim afleið­ingum að Richard Nixon neydd­ist til að segja af sér for­seta­emb­ætt­inu þann 9. ágúst 1974. Um þetta leyti og reyndar lengi síðan, var hneyksl­is­málum gjarnan gefið heiti sem end­aði á „-gate“ og þannig gefin til kynna ein­hvers konar sam­lík­ing við „Watergate“. Heiti þess­arar stuttu frétta­myndar þýðir sem sagt bein­línis „Franska vín­hneykslið“ eða „Vín­hneykslið í Frakk­landi“.

Og þetta kemur heim og saman við þá frétta­mynd sem Sævar lýsti í „skýrslu“ sinni til Sakadóms Reykja­víkur í byrjun sept­em­ber 1977 en dóm­ur­unum þótti ekki einu sinni ástæða til að athuga. Svo vill til að einmitt þetta mynd­band var gert aðgengi­legt á YouTube árið 2015 undir heit­inu „RR7445B FRANCE‘S WINEGATE SCANDAL“. Upp­hafs­núm­er­inu ber saman við blaðið í Efsta­leit­inu „ROVER REPORT 7445B“.

Lýsingu Sævars ber hins vegar að mörgu leyti fremur illa saman við mynd­ina. Þar er ekki að sjá hvíta tank­bíla, heldur aðeins hvíta vín­kassa. Það voru heldur ekki Þjóð­verjar eða Belgar sem hugðu á skaða­bóta­mál, heldur frönsk stjórn­völd sjálf sem töldu ímynd Frakk­lands hafa skað­ast og gerðu háar skaða­bóta­kröfur á hendur þeim vín­fram­leið­endum sem voru ákærðir. Og ekki virð­ist það hafa verið alkó­hól sem bætt var í rauð­vínið heldur ein­hver ótil­greind efni sam­kvæmt frá­sögn enska þul­ar­ins sem talar um „chemicals“.

En Sævar hefur rétt fyrir sér þegar hann nefnir „rauð­vín“ og „svindl“. Hann nefnir líka stór­fyr­ir­tæki og þótt hann noti orðið í ein­tölu en ekki fleir­tölu, fer hann engu að síður rétt með það atriði. Í dálitlum ramma neðan við sjón­varps­dag­skrána í Morg­un­blað­inu á bls. 33, er fjallað um þátt­inn Heims­horn og þar kemur fram að Haraldur Ólafsson og Árni Bergmann muni meðal ann­arra fjalla um til­tekin atriði. Sævar fer því líka rétt með þessi nöfn.

Minni manna er brigðult og til að fara rétt með efni frétta­myndar svo löngu síðar, jafn­vel bara í stórum dráttum, þarf nán­ast afbrigði­lega gott minni. Að geta til­greint rétt ein­ungis fáein atriði, eins og Sævar gerir í þessum texta, ætti að mega telj­ast nokkuð ákveðin vís­bend­ing um að hann hafi í raun og veru séð mynd­ina.

Í þessu til­viki vill reyndar svo til, að við höfum sam­an­burð. Þann 9. mars 1976 létu Eggert og Sig­ur­björn Víðir sýna Einari Bolla­syni 5 mín­útna kafla úr íþrótta­mynd sem Einar taldi sig hafa séð að kvöldi 19. nóv­em­ber 1974. Áður höfðu Eggert og Sig­ur­björn Víðir skoðað alla mynd­ina. Eggert lýsir þessu á minn­is­blaði og segir þar:

„Í dag ræddum við svo við Einar og gat hann að nokkru lýst efni mynd­ar­innar. Hann nefndi þar nokkur atriði, sem sýnd voru í mynd­inni, en tald[i], að nokkur önnur hefðu verið í mynd­inni, sem ekki voru þar sýnd.“

Eggert virð­ist hafa talið það rýra trú­verð­ug­leika Einars að hann skyldi nefna atriði sem ekki voru í mynd­inni og það má sem best kalla eðli­leg við­brögð. Í raun­inni er hér lýst nákvæm­lega sömu ágöllum og eru svo áber­andi í frá­sögn Sævars. Hugurinn virð­ist í báðum til­vikum hafa skáldað í eyð­urnar. En það er ekk­ert óeðli­legt. Einar var að rifja upp sjón­varps­efni sem hann hafði séð fyrir tæp­lega einu og hálfu ári. Minn­ingar Sævars voru nærri þriggja ára gamlar.

Um það þarf ekki lengur að deila, að Einar sá þessa íþrótta­mynd. Hann lýsir atvik­inu sjálfur í bók þeirra Heimis Karls­sonar og minn­ist þess sér­stak­lega hversu ánægður hann var með frammi­stöðu sína:

„Mér tókst vel upp niðri í Sjón­varpi og var sér­stak­lega ánægður með eigin frammi­stöðu, því ég sá mynd­brot sem ég þekkti vel. … Ég varð spenntur og eft­ir­væn­inga­fullur eins og smá­strákur. … Um kvöldið sofn­aði ég glaður og ánægður í fanga­klef­anum, er ég hafði tekið saman bæk­urnar mínar og búið mig til heim­ferðar, viss um að mér yrði sleppt dag­inn eftir.“

Bókin kom út 1994, átján árum eftir þá atburði sem hér er lýst. Sjálfur hefur Einar greini­lega aldrei efast um að hafa séð mynd­ina og að hann hafi í raun og veru séð hana er auð­vitað hafið yfir allan vafa.

Sú spurn­ing sem nú þarf að svara er sú, hvort hægt sé að draga í efa að Sævar hafi séð mynd­ina um rauð­víns­hneykslið í Frakk­landi. Og það er í raun­inni ekki ger­legt. Að hug­ur­inn skáldi í eyð­urnar er ekk­ert eins­dæmi eins og dæmið af Einari sýnir. Fyr­ir­brigðið er að auki vel þekkt meðal sál­fræð­inga en það mun fyrst hafa sann­ast í til­raun sem gerð var árið 1902.

Og þetta skiptir auð­vitað meg­in­máli. Sævar hefur greini­lega séð þessa mynd. Að minni hans sé tals­vert götótt og hug­ur­inn skáldi í eyð­urnar, þegar hann er að berj­ast við að rifja þetta upp nærri þremur árum síðar, dæm­ist afar létt­vægt í sam­heng­inu.

Þetta papp­írs­blað, sem enn er varð­veitt í Útvarps­hús­inu við Efsta­leiti, verður þar með hin end­an­lega fjar­vist­ar­sönnun. Á milli hálf ell­efu og ell­efu að kvöldi 19. nóv­em­ber 1974, sat Sævar heima hjá mömmu sinni á Grýtu­bakk­anum og horfði á sjón­varpið. Nákvæm­lega á sama hálf­tím­anum og hann átti að hafa verið að berja Geirfinn Ein­ars­son með spýtu í Drátt­ar­braut­inni í Keflavík.

Fjar­vist­ar­sönnun „höf­uð­paurs­ins“ Sævars er auð­vitað sjálf­krafa líka fjar­vist­ar­sönnun Erlu, Guðjóns og Krist­jáns Viðars. Um það þarf ekki að hafa fleiri orð.