Stundin birtir einn kafla á dag úr bók Þórdísar Elvu Þor­valds­dóttur, Á manna­máli, sem miðar að því að eyða rang­hug­myndum um kyn­ferð­is­of­beldi. Við­fangs­efni bók­ar­innar er kyn­bundið ofbeldi, það er ofbeldi þar sem meiri­hluti brota­þola eru konur og mið­ast dæmin við það. Höfundur tekur þó fram að kyn­ferð­is­of­beldi getur verið beitt af öllum kynjum og beinst gegn fólki af öllum kynjum.​

Ábyrgð

Eft­ir­far­andi spurn­ing var lögð fyrir mig af áfalla­sér­fræð­ingi sem ég tók við­tal við: „Segjum sem svo að þú setjir veskið þitt inn í bíl­inn þinn og áttir þig síðan á því að þú gleymdir bíllyklunum inni. Þú hleypur inn til að sækja bíllyklana en skilur veskið eftir í bílnum ólæstum. Á meðan kemur þjófur og stelur vesk­inu. Hver ber ábyrgð á þjófn­að­inum, þú eða hann?“ 

Mig rak í vörð­urnar. „Hann,“ svar­aði ég hik­andi. 

„Af hverju seg­irðu það?“ „Því þó ég hafi tekið áhættu með því að skilja veskið mitt eftir, þá er það samt ekki glæp­sam­legt. Það er aftur á móti glæpur að stela,“ sagði ég.

„Nákvæm­lega. Þú tókst áhættu með því að skilja veskið eftir, sem er kannski óskyn­sam­legt, en ekki ólög­legt. Þjóf­ur­inn framdi hins vegar glæp­inn og ber því alfarið ábyrgð á honum.“ 

Þórdís Elva Þor­valds­dóttir Bókin Á manna­máli var til­nefnd til Íslensku bók­mennta­verð­laun­anna 2009 og Sam­fé­lags­verð­laun­anna. Hún vann Fjöru­verð­launin og hlaut Jafn­rétt­is­við­ur­kenn­ingu Stíga­móta

Mynd: Kristinn Magn­ús­son

Konu nokk­urri er boðið í teiti í mið­bænum að vetr­ar­lagi. Fyrr um dag­inn gleymir hún sér við vinnu og áttar sig skyndi­lega á því að hún er orðin of sein í sam­kvæmið. Hún þeys­ist heim, skiptir um föt og ákveður að klæð­ast stuttu pilsi til að leggirnir sem hún hefur verið að móta með hnit­mið­uðu átaki í rækt­inni fái að njóta sín. Í teit­inu stígur vínið henni fljótt til höf­uðs því henni vannst ekki tími til þess að borða kvöld­mat. Hún verður málglöð og gefur sig á tal við kunn­ingja, sem og ókunn­uga í teit­inu. Að lokum ákveður hún að nú sé nóg komið og heldur heim á leið. Það er slydda og henni verður kalt þar sem hún bíður eftir leigu­bíl. Maður sem hún átti orða­skipti við í teit­inu gengur fram­hjá leigu­bíla­röð­inni og sér hana standa skjálf­andi í snjónum. Hann býður henni far heim. 

Ef konan vaknar dag­inn eftir með kvef af sökum þess að hafa verið illa klædd í íslensku vetr­ar­veðri hefur hún ekki við neinn annan að sakast en sjálfa sig. Ef hún vaknar með sker­andi timb­ur­menn eftir áfeng­is­drykkj­una gildir slíkt hið sama. Þetta eru ákvarð­anir sem hún tók gagn­vart sjálfri sér, svo þær skrif­ast á ábyrgð kon­unnar. Ef mað­ur­inn sem bauð henni far heim ákveður að keyra með hana á afvik­inn stað og nauðga henni er það hins vegar ekki á ábyrgð kon­unnar. Vissu­lega má halda því fram að það sé fólgin áhætta í því að þiggja far heim með lítt kunn­ugum manni. Óskyn­sam­legt, en ekki ólög­legt. Að nauðga ein­hverjum er hins vegar glæpur með sextán ára hámarks­refs­ingu. 

Hætt­urnar leyn­ast víðs­vegar í líf­inu. Maður tekur áhættu í hvert sinn sem maður sest undir stýri. Maður tekur áhættu ef maður hleypur á sund­laug­ar­bakk­anum, ef maður horfir ekki til beggja átta áður en gengið er yfir götu, ef maður kynnir sér ekki auka­verk­anir lyfja, ef maður les ekki leið­bein­ingar, ef maður prófar ekki hita­stigið í heita pott­inum áður en farið er ofan í, ef maður borðar of mikið, ef maður borðar of lítið, ef maður fer ekki reglu­lega í lækn­is­skoðun, ef maður yfir­fer ekki reyk­skynjar­ann, ef maður fer í sigl­ingu, ef maður spennir ekki bíl­beltið, ef maður stundar óvarið kyn­líf, ef maður fylgist ekki með örygg­is­leið­bein­ing­unum í flugi, ef maður hreyfir sig ekki reglu­lega, ef maður kveikir á óvörðum kertum og ef maður veit ekki hvar næsti neyð­ar­út­gangur er. Listinn er enda­laus. Maður neyð­ist til að reyna að dansa eftir lín­unni eftir bestu getu. Missi maður jafn­vægið þarf maður að lifa með afleið­ingum þeirra ákvarð­ana sem reynd­ust kannski síður skyn­sam­legar þegar upp er staðið. En maður getur bara borið ábyrgð á sjálfum sér. Þetta krist­all­ast til dæmis í ölv­un­arakstri. Þú berð ábyrgð á þínu akst­urs­lagi og að virða umferð­ar­reglur. Ef ein­hver annar ákveður að setj­ast drukk­inn undir stýri, þá stofnar við­kom­andi öku­maður lífi þínu í hættu með ákvörðun sinni. Burtséð frá því hvað þú vandar þig við akst­ur­inn. Þú getur aldrei borið ábyrgð á ákvörðun ölv­aða öku­manns­ins, rétt eins og þol­andi kyn­ferð­is­of­beldis getur ekki borið ábyrgð á ákvörðun ofbeld­is­manns­ins.

Í ljósi þessa mætti halda því fram að það sé áhætta fólgin í því að eiga fjöl­skyldu og vini. 

Dæmið sem ég tók að ofan er und­an­tekn­ing­ar­til­felli. Fæstar nauðg­anir eru framdar af ókunn­ugum mönnum sem bjóða konum far á fölskum for­sendum. Samkvæmt árs­skýrslu Stíga­móta 2007 varð yfir­gnæf­andi meiri­hluti eða um 80% brota­þola fyrir kyn­ferð­is­of­beldi af hálfu maka, fjöl­skyldu­með­lims, umsjón­ar­að­ila, vinar eða sam­starfs­manns. Tæpur helm­ingur þeirra sem leit­aði til Neyð­ar­mót­tök­unnar í Fossvogi á árunum 2003–2007 þekkti ofbeld­is­mann­inn fyrir (með sama hætti og greint er frá hér að ofan). Rúmur fimmt­ungur í við­bót lýsti tengsl­unum sem stuttum kynnum; ein­ungis 26% sagði árás­ar­að­il­ann vera alfarið ókunn­ugan sér. Í ljósi þessa mætti halda því fram að það sé áhætta fólgin í því að eiga fjöl­skyldu og vini. Þó má einnig halda því fram að án vina og vanda­manna sé til­veran fátæk­leg. Að án mann­legra sam­skipta sé lífið ekki þess virði að lifa því.

Nauðgun er glæpur. Burtséð frá klæða­burði, áfeng­is­neyslu, daðri, við­námi og tengslum við árás­armann­inn. Ábyrgðin á glæp liggur alfarið hjá þeim sem kýs að fremja hann. 

Druslu­gangan er alþjóð­leg kröfu­ganga sem á sér upp­tök í ummælum kanadísks lög­reglu­þjóns sem lét þau orð falla árið 2011 að konur gætu fyr­ir­byggt nauðg­anir ef þær klæddu sig ekki eins og druslur. Íslenska Druslu­gangan 2015 verður haldin 25. júlí kl. 14:00.