Í nýrri fræði­grein fjöl­miðla­fræð­ings­ins Birgis Guð­munds­sonar kemur fram að skugga­rit­stjórar hafi áhrif á störf fjöl­miðla­manna og að þeir telji jafn­vel athuga­semda­kerfi fjöl­miðl­anna vera „ógn­vekj­andi“. 

Þá kemur fram að upp­lifun blaða­manna, sem störf­uðu á fjöl­miðlum í eigu stór­fyr­ir­tækja eða ann­arra umsvifa­mik­illa aðila, var sú að þeir settu við­kvæm mál tengd eig­end­unum „neðst í bunk­ann“.

Við gerð fræði­grein­ar­innar, sem nefn­ist Sjálfs­rit­skoðun íslenskra blaða­manna, ræddi Birgir, sem er fyrr­ver­andi frétta­stjóri Tímans og dós­ent í fjöl­miðla­fræði við Háskól­ann á Akureyri, við sex blaða­menn og spurði þá um sjálfs­rit­skoðun og hvaða áhrif hún hefur á störf þeirra. Í grein­inni færir Birgir rök fyrir að menn svo sem Hall­grímur Helgason og Egill Helgason virki eins og nokk­urs konar „skugga­rit­stjórar“ á íslenska blaða­menn. Hann segir sömu­leiðis að tíð­ar­andi á sam­fé­lags­miðlum auki sjálfs­rit­skoðun blaða­manna. Greinina má lesa í heild sinni hér.

Í grein­inni kemur fram að við­mæl­end­urnir hafi verið fjórir karlar og tvær konur sem öll áttu það sam­eig­in­legt að hafa starfað lengur en átta ár við blaða­mennsku og „hafa á und­an­förnum árum vakið athygli í umræðu á fag­legum vett­vangi blaða­manna­stétt­ar­innar fyrir þá vinnu sem þeir hafa unnið.“

„Þeir veltu fyrir sér hvort það væru aðrar hliðar á mál­inu til að skoða, til dæmis glæpa­feril flótta­manns­ins, en það var gegn ráð­andi sjón­ar­miðum í umræð­unni um málið.“

Segir blaðamennina hafa viljað skrifa um meinta glæpi Tony Omos

Í við­tali við Grapevine á dög­unum skýrði Birgir meinta sjálfs­rit­skoðun vegna tíð­ar­anda með því að vitna í leka­málið. „Til að mynda í leka­mál­inu þegar inn­an­rík­is­ráð­herra sagði af sér urðu fjöl­miðlar mjög djúpt sokknir í málið, DV sér­stak­lega, sem fékk verð­laun fyrir það. Margir blaða­menn höfðu efa­semdir um málið. Þeir veltu fyrir sér hvort það væru aðrar hliðar á mál­inu til að skoða, til dæmis glæpa­feril flótta­manns­ins, en það var gegn ráð­andi sjón­ar­miðum í umræð­unni um málið. Margir vildu varpa fram spurn­ingum sem voru eðli­legar, en umdeildar, og þeir við­ur­kenndu að hafa látið það vera,“ segir Birgir í við­tali við Grapevine.

Birgir ræðir um glæpa­feril Tony Omos sem nokk­urs konar stað­reynd án þess að skýra það nánar. Tekið skal fram að málið raunar sner­ist um róg­burð um meint afbrot Tony Omos. Ýmsir fjöl­miðlar svo sem DV og RÚV öfl­uðu upp­lýs­inga um rétt­ar­stöðu Tony Omos svo full­yrð­ing Birgis um að fjöl­miðlar hafi látið vera að kanna þann anga máls­ins vegna þess hve umdeilt það væri stenst ekki skoðun.

„En maður fann fyrir þess­ari hönd, ósýni­legu hönd og eig­endur fyr­ir­tæk­is­ins voru bein­línis tengdir þessum fyr­ir­tækjum.“

Fréttir um eigendur „neðst í bunkann“

Birgir fjallar um sjálfs­rit­skoðun blaða­manna vegna eig­enda við­kom­andi fjöl­mið­ils og lýsa við­mæl­endur hans hvaða áhrif eig­enda­tengsl geti haft á störf sín. „En maður fann fyrir þess­ari hönd, ósýni­legu hönd og eig­endur fyr­ir­tæk­is­ins voru bein­línis tengdir þessum fyr­ir­tækjum,“ segir blaða­maður sem starf­aði á blaði fyrir tveimur ára­tugum sem var í eigu aðila sem áttu „áber­andi stór­fyr­ir­tæki“.

Annar blaða­maður sem Birgir ræddi við lýsti því svo að ef hann lenti á mögu­legu frétta­máli sem tengd­ist eig­endum, þá fór það „neðst í bunk­ann“. „Þú rambar á eitt­hvað sem teng­ist eig­end­unum óbeint og þá kannski hugs­arðu: já ókei þetta gæti kannski komið ein­hverju illa hérna. Kannski ég setji þetta neðst í bunk­ann og bíði aðeins og sjái hvort þetta skiptir í raun svo miklu máli,“ segir við­mæl­andi Birgis.

Þriðji blaða­mað­ur­inn seg­ist vera ánægður með að skrifa ekki við­skipta­f­réttir út af þessum áhrifum: „Já ef ég væri að skrifa við­skipta­f­réttir þá myndi ég eiga mjög slæma daga held ég ... Ég er ekki að skrifa slíkar fréttir, en ef ég væri að því þá held ég að ég myndi eiga erf­iða daga inni á mörgum rit­stjórnum.“

„Því maður er kannski tagg­aður við ein­hverja frétt og svo er hraunað yfir mann.“

Vildi „þóknast stemmingunni“

Birgir fjallar um áhrif sam­fé­lags­miðla á frétta­skrif blaða­manna. Einn við­mæl­enda gefur í skyn að hann forð­ist erfið mál til að „þókn­ast stemm­ing­unni“. „Ja, það er klapp á bakið. Þú færð lof fyrir að fletta ofan af ein­hverju og þú heldur áfram, en ef það reyn­ast svo ein­hverjar skugga­hliðar á mál­inu þá er mjög freist­andi að skilja þær eftir og halda bara áfram. Þetta truflar mig!“ hefur Birgir eftir við­mæl­enda.

Annar við­mæl­anda segir þann hóp sem hann telur hafa áhrif á sam­fé­lags­miðlum og kommenta­kerfum vera „svo­lítið ógn­vekj­andi“. Sami við­mæl­anda kvartar yfir því vera vera „tagg­aður“ á Facebook: „Þetta hefur auk­ist mikið……. Og það eru þá fyrst og fremst sam­fé­lags­miðl­arnir, maður fær svo ofboðs­lega mikil við­brögð í gegnum þessar gáttir… og svo er erfitt að aðgreina sig sem blaða­mann og per­sónu. Því maður er kannski tagg­aður við ein­hverja frétt og svo er hraunað yfir mann og það birt­ist bara á veggnum hjá manni við hlið­ina á fjöl­skyldu­mynd­unum.“

Sannfæring víki fyrir sjónarmiðum „úti í bæ“

Í umræðu­hluta fræði­grein­ar­innar lýsir Birgir því hvaða áhrif hann telur að „skugga­rit­stjórar“ og „rétt­hugsun“ hefur á íslenska blaða­menn. „Hins vegar er mjög athygl­is­vert hvernig sam­fé­lags­um­ræðan birt­ist sem meg­in­þema rann­sókn­ar­innar. Í ljósi þess­ara við­tala er hún í raun hinn nýi skugga­rit­stjóri hefð­bund­inna fjöl­miðla á Íslandi. Slíkt hlýtur að telj­ast bæði jákvætt og nei­kvætt fyrir fag­lega blaða­mennsku. Það er vissu­lega jákvætt að sjón­ar­mið les­enda og fjöl­miðla­neyt­enda hafi mikil áhrif á frétta­mat og frétta­flutn­ing og þannig má gera ráð fyrir að fjöl­miðl­arnir séu að þjóna hags­munum almenn­ings. Hins vegar kemur líka fram að þessi áhrif umræð­unnar kalla ekki endi­lega fram það sem almenn­ingur þarf að vita til að vera vel upp­lýstur.

Í raun er þetta frekar við­brögð við því ann­ars vegar hvernig áhrifa­fólk og til­tekin „rétt­hugsun“ í sam­fé­lag­inu nær að stjórna umræð­unni og hins vegar því sem blaða­menn telja að fólk vilji heyra eða vita. Þannig mætti til dæmis segja að fólk þurfi að hafa upp­lýs­ingar um efna­hags­stjórnun stjórn­valda til að geta tekið upp­lýstar lýð­ræð­is­legar ákvarð­anir í kosn­ingum, en að það hafi ekki endi­lega mik­inn áhuga á slíkum upp­lýs­ingum. Hins vegar geti það haft ómældan áhuga á ást­ar­lífi fræga fólks­ins, þótt slík vit­neskja gagn­ist ekki við mat á lýð­ræð­is­legum val­kostum. Í þeim skiln­ingi eru blaða­menn í raun að láta fag­lega sann­fær­ingu víkja fyrir vin­sældum og þrýst­ingi til­tek­inna sjón­ar­miða „úti í bæ“,“ skrifar Birgir. Hann telur að nið­ur­staðan af þess­ari þróun sé aukin hætta af sjálfs­rit­skoðun og götu­blaða­væð­ingu (e. tabloidization).