Fyr­ir­tæki tengd fjöl­skyldu Bjarna Bene­dikts­sonar fjár­mála­ráð­herra hafa frá því Bjarni hóf afskipti af stjórn­málum, verið stór­tæk í samn­inga­gerð og við­skiptum við ríkið.

Eyjan fjall­aði um við­skiptin í grein Freys Rögn­valds­sonar blaða­manns í fyrra. Eft­ir­far­andi umfjöllun byggir að miklu leyti á þeirri umfjöllun. 

Einar Sveins­son, föð­ur­bróðir Bjarna, er einn eig­enda í fjórum fyr­ir­tækjum sem ýmist hafi gert íviln­ana­samn­inga við ríkið, hafa án form­legra sölu­ferla keypt eign­ar­hluti fyr­ir­tækja sem eru í eigu rík­is­ins eða njóta góðs af laga­setn­ingu. Þá standa frændi Bjarna, Benedikt Ein­ars­son, og faðir hans, Benedikt Sveins­son, nærri umræddum gjörn­ingum.

Borgun

Í nóv­em­ber árið 2014 seldi Lands­banki Íslands, sem íslenska ríkið á 98 pró­sent í, eign­ar­hlut sinn í greiðslu­miðl­un­ar­fyr­ir­tæk­inu Borgun. Nam hlut­ur­inn 31,2 pró­sentum og var seldur eign­ar­halds­fé­lag­inu Borgun slf. fyrir 2,2 millj­arða króna. Ekkert form­legt sölu­ferli fór fram áður en félagið var selt og fóru kaupin fram í leyni­legu sölu­ferli þar sem engum öðrum aðila var boðið að koma að kaup­unum. Félagið P 126 ehf. á 19,71 pró­sents hlut í eign­ar­halds­fé­lag­inu Borgun en eig­andi þess er Einar Sveins­son, föð­ur­bróðir Bjarna Bene­dikts­sonar, og sonur Einars, Benedikt Ein­ars­son, kemur fram fyrir hönd fyr­ir­tæk­is­ins.

Á aðal­fundi Borgunar, sem fram fór í febr­úar 2015, þremur mán­uðum eftir sölu fyr­ir­tæk­is­ins, var ákveðið að greiða 800 millj­ónir króna til hlut­hafa. Var það í fyrsta sinn frá árinu 2007 sem arður var greiddur út úr fyr­ir­tæk­inu, en hagn­aður þess nam 1,4 millj­örðum króna á árinu 2014 og var eigið fé um 4 millj­arðar í lok árs­ins. Hafa engin full­nægj­andi svör feng­ist frá Lands­bank­anum, eða fjár­mála­ráðu­neyti Bjarna Bene­diks­sonar, sem bar ábyrgð á söl­unni, um hvers vegna hlut­ur­inn sem ríkið seldi var verð­met­inn svo lágt, eða hvers vegna það var gert í lok­uðu sölu­ferli.

Benedikt Sveins­son. Einar Sveins­son Frændur Bjarna eru fjár­glöggir menn.

Mynd: Ómar Ósk­ars­son

Thorsil

Sama félag, P 126 á ríf­lega 5,6 pró­senta hlut í félag­inu Northsil ehf. sem á aftur 69 pró­senta hlut í Thorsil ehf. Thorsil stefnir að bygg­ingu kís­il­verk­smiðju í Helguvík og hefur gert sam­komu­lag við íslenska ríkið um að verk­smiðjan verði reist. Thorsil hefur fengið íviln­anir frá íslenska rík­inu, í formi lægri greiðslna á sköttum og opin­berum gjöldum, vegna upp­bygg­ingar á kís­il­málms­verk­smiðju sinni á Reykja­nesi; íviln­anir sem nema um 800 millj­ónum auk íviln­ana frá sveit­ar­fé­lag­inu Reykja­nesbæ í formi frestaðra opin­berra gjalda vegna upp­bygg­ingar á verk­smiðj­unni. ESA, eft­ir­lits­stofnun EFTA, hefur stefnt íslenska rík­inu út af þess­ari rík­is­að­stoð sem talin er ólög­mæt. Stefnt er að því að hefja starf­semi í verk­smiðj­unni árið 2017.

Bygging verk­smiðj­unnar er mjög umdeild, og höfn­uðu íbúar Reykja­nes­bæjar henni meðal ann­ars í kosn­ingu í fyrra. Sagði Kjartan Már Kjart­ans­son, bæj­ar­stjóri Reykja­nes­bæj­ar, opin­ber­lega að nið­ur­staða kosn­ing­ar­innar skipti í raun engu máli.

Thorsil hefur ítrekað fengið frest til að greiða gatna­gerð­ar­gjöld sem fyr­ir­tækið skuldar Reykja­nesbæ. Hákon Björns­son, fram­kvæmda­stjóri Thorsil, hefur ekki viljað upp­lýsa um hversu háa upp­hæð er um að ræða. Ljóst er að litlar tekjur Reykja­nes­hafn­ar, sem hún þarf til að geta staðið við greiðslur af lán­um, aukast ekki á meðan stærsti við­skipta­vinur hennar greiðir ekki umsamin gjöld á réttum tíma.

Reykja­nes­bær glímir við mik­inn skulda­vanda. Sveit­ar­fé­lagið er það skuld­settasta á land­inu. Skuldir þess voru tæp­lega 41 millj­arður króna í lok árs 2014. Skuld­irnar eru rúm­lega 250 pró­sent af reglu­legum tekjum sveit­ar­fé­lags­ins en sam­kvæmt sveit­ar­stjórn­ar­lögum sem tóku gildi árið 2012 þá er leyfi­legt skulda­hlut­fall að hámarki 150 pró­sent. Skulda­staða Reykja­nes­bæjar er því bein­línis í and­stöðu við lög. Skulda­vand­inn er að stóru leyti til­kom­inn vegna fjár­fest­inga í hafn­ar­fram­kvæmdum við Helgu­vík sem sveit­ar­fé­lagið er í ábyrgð fyr­ir.

Jóhannes Bald­urs­son, fyrr­ver­andi stjórn­ar­maður í Thorsil sagði sig úr stjórn­inn fyrr á þessu ári þegar hann hóf afplánun á Kvía­bryggju vegna BK-47-máls­ins þar sem hann var dæmdur í þriggja ára fang­elsi í Hæsta­rétti.

Jóhannes var þar að auki dæmdur í tveggja ára fang­elsi í Hér­aðs­dómi Reykja­víkur í lok síð­asta árs fyrir aðild sína að Stím-mál­inu. Þeim dómi hefur verið áfrýjað til Hæsta­réttar. Þá gaf hér­aðs­sak­sókn­ari út ákæru á hendur Jóhann­esi og fjórum öðrum fyrr­ver­andi starfs­mönnum Glitnis í mark­aðs­mis­notk­un­ar­máli fyrr á árinu.

Und­ir­ritun samn­inga Frá því þegar Reykja­nes­bær og Thorsil und­ir­rit­uðu samn­inga um bygg­ingu iðju­vers­ins.

Kynnisferðir

Rútu­fyr­ir­tækið Kynn­is­ferðir er að langstærstu leyti í eigu Einars og Bene­dikts Sveins­sona og niðja þeirra. Rík­is­bank­inn Lands­bank­inn er í tæp­lega níu millj­arða króna ábyrgðum fyrir fyr­ir­tækið, og eru þær ábyrgðir vegna „ferða­skrif­stofu­leyfis“ og vegna „almenn­ings­vagna­akst­urs“ eins og segir í árs­reikn­ingi þess fyr­ir­tækis.

Frumvarp fjár­mála­ráð­herra um breyt­ingar á lögum um virð­is­auka­skatt var sam­þykkt í des­em­ber á síð­asta ári. Markmið frum­varps­ins var að ein­falda virð­is­auka­skatts­kerfið og fækka und­an­þágum. Hins vegar var haldið inni und­an­þágu fyrir áætl­un­ar­ferðir hóp­ferða­bif­reiða. Segir segir Tyrf­ingur Guð­munds­son, einn eig­enda Hóp­bíla­leig­unnar og fram­kvæmda­stjóri Guð­mundar Tyrf­ings­sonar, þessa und­an­þágu koma eig­endum Kynn­is­ferða ein­stak­lega vel. 

„Und­an­þágan kemur mér ekki á óvart og er klæð­skera­sniðin fyrir Kynn­is­ferðir. Tengsl þeirra við rík­is­stjórn­ina eru aug­ljós. Breyt­ingin átti einnig að ein­falda skatt­kerfið, en eftir breyt­ing­una þá erum við starf­andi á þremur skatt­þrepum, það er öll hag­ræð­ingin,“ segir Tyrf­ingur. Þar vísar hann til þess að þegar Bjarni Bene­dikts­son fjár­mála­ráð­herra lagði til ein­földun á virð­is­auka­skatts­kerf­inu þá hélt hann inni und­an­þágu áætl­un­ar­ferða hóp­ferða­bif­reiða. Þetta varð þrátt fyrir að mark­miðið hafi verið að ein­falda virð­is­auka­skatts­kerfið og fækka und­an­þágum.

Langstærsta sér­leiðin sem fellur undir áætl­un­ar­ferð er Flug­rútan milli Kefla­vík­ur­flug­vallar og Reykja­víkur. Fyr­ir­tækið Kynn­is­ferðir hefur einka­leyfi á rekstri Flug­rút­unnar eftir mislukkað útboð Vega­gerð­ar­innar árið 2005. Í sam­tali við Vísi sagði Jóhannes Karl Sveins­son, lög­maður Hóp­bíla­leig­unnar, leið­ina milli Kefla­vík­ur­flug­vallar og Reykja­víkur hafa verið langstærsta bit­ann þegar útboð á öllum sér­leyf­is­leið­unum fór fram 2005. Hóp­bíla­leigan hefur farið fram á bætur vegna ólög­mætra aðgerða Vega­gerð­ar­innar í útboði á sér­leyf­isakstri milli Kefla­vík­ur­flug­vallar og Reykja­víkur. Áður hefur ríkið greitt fyr­ir­tæk­inu 250 millj­ónir í bætur vegna sama útboðs. Hóp­bíla­leigan var með lægsta til­boðið í útboð­inu, sem haldið var árið 2005, en Vega­gerðin samdi hins vegar við Kynn­is­ferðir um akst­ur­inn. Þá var fyr­ir­tækið í eigu FL Group.

„Umbjóð­andi minn var með lægsta boðið í þá leið. Honum bauðst hins vegar að fá ferðir á Suð­ur­landi ef hann skrif­aði undir plagg og félli frá skaða­bótum og kæru­málum vegna þess að Flug­rútan var tekin af honum, Þetta eru vinnu­brögð sem ég hef ekki séð áður,“ sagði Jóhannes í sam­tali við Vísi árið 2015.

Bjarni Bene­dikts­son fjár­mála­ráð­herra er ekki meðal hlut­hafa Kynn­is­ferða og er hann sá eini af börnum þeirra Einars og Bene­dikts sem er ekki á hlut­haf­alist­anum. Móðir Bjarna, eig­in­kona Bene­dikts, er hins vegar skráður hlut­hafi á meðan eig­in­kona Einars Sveins­sonar er ekki skráður hlut­hafi. Bjarni Bene­dikts­son er því að minnsta kosti óbeinn hlut­hafi í Kynn­is­ferðum í gegnum for­eldra sína.

Benedikt Sveins­son Faðir Bjarna teng­ist víða fjár­mála­gjörn­ingum þar sem fyr­ir­tæki nálæg honum hagn­ast á nánum sam­skiptum við ríkið.

Mynd: Morg­un­blaðið/Golli

Matorka

Lands­sam­band fisk­eld­is­stöðva gagn­rýndi í fyrra íviln­un­ar­samn­ing upp á 700 millj­ónir króna sem iðn­að­ar­ráð­herra gerði við fyr­ir­tækið Matorku sem hyggur á stór­fellt bleikju­eldi á Reykja­nesi, í kjör­dæmi Ragn­heiðar Elínar, iðn­að­ar­ráð­herra, en það er skráð í Sviss. Sagði lands­sam­bandið þetta skekkja sam­keppn­is­stöðu í bleikju­eldi á Íslandi þar sem önnur fyr­ir­tæki hafi ekki notið stuðn­ings.

Einn stærsti eig­andi Matorku er Einar Sveins­son, föð­ur­bróðir Bjarna Bene­dikts­sonar. Móð­ur­fé­lag Matorku er Matorka Holdings AS og í stjórn þess félags situr Benedikt Ein­ars­son, sonur Einars.

Sagðist Hösk­uldur Stein­ar­son, for­maður Lands­sam­bands fisk­eld­is­stöðva, fagna því að iðn­að­ar­ráð­herra hafi áhuga á að styrkja upp­bygg­ingu fisk­eldis í land­inu. „En við erum í prinsipp­inu ekki fylgj­andi íviln­unum sem hafa rask­andi áhrif á stöðu þeirra fyr­ir­tækja sem fyrir eru. Þannig að við höfum af þessu nokkrar áhyggjur í raun og veru. Hvernig þessi styrkur er fram settur. Án þess að ég hafi sér­staka skoðun á styrknum sjálfum,“ sagði Hösk­uldur.

Matorka fær auk styrks­ins alls kyns íviln­anir, eins og til dæmis 50% lækkun á trygg­inga­gjaldi. Hösk­uldur segir 65 pró­sent allrar eld­is­bleikju í heim­inum koma frá Íslandi sem sé því ráð­andi á mark­aðnum og fram­boð þaðan hafi mikil áhrif á verð. Hér sé ekki um nýsköpun að ræða því þekk­ing og reynsla sé nú þegar til staðar hjá þeim fyr­ir­tækjum sem fyrir eru í grein­inni.

„Og þau hafa lagt á sig gríð­ar­legan kostnað í mark­aðs­upp­bygg­ingu. Þannig að þau eru aug­ljós­lega ósátt við að fyr­ir­tæki sem ætlar að gera það sama og þau eru að gera fái íviln­anir frá hinu opin­bera. Það blasir við,“ sagði Hösk­uldur.

Athuga­semd ritsj. Stór hluti umfjöll­un­ar­innar byggir á fyrri umfjöllun Eyjunnar.is um sama efni. Eyjan.is og Freyr Rögn­valds­son eru beðin vel­virð­ingar á því að ekki var getið heim­ildar.