Svein Harald Øygard, fyrr­ver­andi seðla­banka­stjóri Íslands, braut siða­reglur Alþjóð­lega greiðslu­bank­ans til að gera samn­ing við Kína um gjald­eyr­is­skipti árið 2009. Svíar reynd­ust hins vegar erf­iðir í við­ræðum um lánsfé á meðan Pól­verjar og Fær­ey­ingar veittu skil­yrð­is­lausa hjálp í kjöl­far hruns.

Þetta er meðal þess sem kemur fram í nýrri bók Øygard sem ber tit­il­inn „Í víg­línu íslenskra fjár­mála“ og inni­heldur fjölda frá­sagna af sam­skiptum hans við stjórn­mála­menn og aðila í fjár­mála­heim­inum um orsakir og afleið­ingar banka­hruns­ins 2008. Øygard er norskur hag­fræð­ingur sem gegndi emb­ætti seðla­banka­stjóra á Íslandi frá febr­úar til ágúst 2009. Hann var kall­aður til af minni­hluta­stjórn Jóhönnu Sig­urð­ar­dóttur og Stein­gríms J. Sig­fús­sonar í árs­byrjun 2009 til að fylla skarð Davíðs Odds­sonar eftir að honum var ýtt úr Seðla­banka Íslands með laga­breyt­ingu.

Í bók­inni lýsir Øygard sam­skiptum sínum við erlenda seðla­banka­stjóra í Alþjóð­lega greiðslu­bank­anum (BIS) í Basel í Sviss. „Inni í bygg­ing­unni eru allir seðla­banka­stjór­arnir með sína skrif­stofu,“ skrifar hann. „Meira að segja ég á tíma­bili. Ég mætti á fund BIS í fyrsta skipti og það gladdi mig að sjá nafnið mitt á hurð­inni á nýju, sviss­nesku skrif­stof­unni minni. Allt var til reiðu, eins og Sviss­lend­inga var von og vísa.“

Kín­verski sendi­herr­ann í Reykja­vík hafði rætt við stjórn­völd um stuðn­ing frá Kín­verjum vorið 2009. „Á næsta fundi BIS hlust­aði ég á við­ræður sem leiddu ekki til neins og ákvað að knýja dyra hjá seðla­banka­stjóra Alþýðu­lýð­veld­is­ins Kína,“ skrifar Øygard. „Alveg grá­upp­lagt. Hann var með skrif­stofu við hlið­ina á minni. Og við vorum starfs­bræður. „Þetta var gróft brot á siða­reglum,“ sagði einn ráð­gjafa minna síðar. „Við vorum í sjokki, en hlógum líka mikið.““

Hann segir kín­verska seðla­banka­stjór­ann hafa verið afar vin­sam­legan og fróðan um krepp­una á Íslandi. „Við hófum við­ræður sem leiddu síðar til gjald­mið­ils­skipta­samn­ings milli Seðla­bank­ans og Kína. Hann var að upp­hæð 66 millj­arðar íslenskra króna, 3,5 millj­arðar kín­verskra júana eða 512,5 millj­ónir banda­ríkja­doll­ara. Ekki sem verst.“

Ísland varð þannig fyrsta vest­ræna þjóðin sem gerði samn­ing við Kína um gjald­mið­ils­skipti. „Ég sagði að það væri bara eðli­legt að kín­verski gjald­mið­ill­inn yrði brátt einn sá helsti á heims­vísu. Það gladdi kín­verska seðla­banka­stjór­ann. Þeir sem næstir gerðu gjald­mið­ils­skipta­samn­ing við Kínverja voru Bretar, þremur árum síðar. Ísland varð síðar fyrsta ríki Evrópu til að gera frí­versl­un­ar­samn­ing við Kína.“

„Það er ekki oft sem hægt er að gera að gamni sínu í hópi seðla­banka­stjóra“

Að umræð­unum loknum fóru þeir saman í mat. „Þar slóg­ust í hóp­inn rúss­neski seðla­banka­stjór­inn og seðla­banka­stjóri Banda­ríkj­anna. Meðlimur nor­rænu sendi­nefnd­ar­innar kom að máli við mig og spurði hvernig það væri að funda með svo hátt­settum ein­stak­lingum. Ég svar­aði því til að þetta hefði verið „fundur G4“: Kína, Rússland, Banda­ríkin og Ísland. Við seðla­banka­stjórar G4 skelltum upp úr. Það er ekki oft sem hægt er að gera að gamni sínu í hópi seðla­banka­stjóra.“

Svíar reyndust óbilgjarnir

Øygard og Stein­grímur J. Sig­fús­son, þá fjár­mála­ráð­herra, höfðu áður leitað fjár­magns, erlends gjald­eyris til að styrkja krón­una. Fyrsta við­koman var í Færeyjum og var láns­samn­ingur und­ir­rit­aður 23. mars 2009. „Allt lánið átti að greið­ast út til okkar í heilu lagi strax. Engin skil­yrði voru sett og hvergi var minnst á Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­inn, Norð­ur­lönd eða Icesave. Þá settu Fær­ey­ingar lága vexti á lánið, ekki nema 0,15 pró­sent. Lánið var heilar 300 millj­ónir danskra króna. Meira en 1200 doll­arar frá hverjum Fær­ey­ingi.“

„Meira en 1200 doll­arar frá hverjum Fær­ey­ingi“

Í fram­hald­inu voru svo und­ir­rit­aðir samn­ingar við Danmörku, Noreg, Finnland og Svíþjóð um lán upp á alls 1775 millj­ónir evra, en Norð­ur­löndin létu skil­yrða lán­veit­ing­una við end­ur­skoðun Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóðs­ins (AGS). „Í fyrstu höfðu Svíar lagst gegn lán­inu en síðan skipt um skoðun og kraf­ist þess að leggja fram hæsta skerf­inn,“ skrifar Øygard. „Það var tákn­rænt fyrir þá stöðu sem þeir telja sig hafa sem leið­andi Norð­ur­landa­þjóð.“

Á sama tíma var mik­ill þrýst­ingur frá Bretum og Hol­lend­ingum um lausn Icesave deil­unnar. „Þetta var allt hring­streymi,“ skrifar Øygard. „Norrænu lánin voru háð AGS, sem var háð nor­rænu lán­unum. Hvor aðil­inn um sig gat, með réttu eður ei, kennt mót­að­il­anum um. Hjá AGS var atkvæða­vægi Breta og Hol­lend­inga þyngra en vægi allra atkvæða frá Afríku. Bretar og Hol­lend­ingar skár­ust í leik­inn og kröfð­ust end­ur­greiðslu á fé sem þeir höfðu greitt inn­stæðu­eig­endum í við­kom­andi löndum. Önnur ríki ESB studdu þessa kröfu þeirra. Svíþjóð var í for­sæti ESB á fyrra miss­eri árs­ins 2009 og hamp­aði áliti ESB. Svíar voru líka tals­menn Norð­ur­landa­búa innan Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóðs­ins og hefðu að öllu jöfnu verið stuðn­ings­menn íslensku áætl­un­ar­innar. Því var ekki að heilsa í þetta sinn.“

Stuðningur frá stórum og litlum

Pól­verjar buðu einnig lán upp á and­virði 200 millj­óna banda­ríkja­doll­ara, en þeir settu enga kröfu um lausn Icesave deil­unnar. „Ekki gef­ast upp fyrir Bretum,“ hefur Øygard eftir ónafn­greindum Pól­verjum hjá BIS.

Þannig kom stuðn­ingur frá Færeyjum, Kína og löndum allt þar á milli í mann­fjölda. „Land með 48 þús­und íbúa lagði sitt af mörkum og líka annað land þar sem íbúar voru 1,350 millj­arður. Sumir vin­anna sýndu stuðn­ing en aðrir ekki.“

Øygard mun tala á opnum fundi Norræna félags­ins í Reykja­vík á morgun sem ber yfir­skrift­ina „Hrunið, end­ur­reisnin og Norð­ur­löndin - vinir í raun, eða hvað?“ Á fund­inum munu Øygard og Stein­grímur J. Sig­fús­son, nú for­seti Alþingis og fyrrum fjár­mála­ráð­herra, segja frá upp­lifun sinni af hrunsár­unum og end­ur­reisn­inni og fjalla um hvort og þá hvernig nor­rænt sam­starf hafi þar skipt máli.

Fund­ur­inn fer fram í hús­næði Norræna félags­ins, Óðins­götu 7, við Óðins­torg og hefst kl. 17:00.