Sér­fræð­inga­hópur rík­is­stjórn­ar­innar um end­ur­skoðun tekju­skatts og bóta­kerfa telur að hægt sé að nota per­sónu­af­slátt­inn sem tæki til að sporna gegn því að samið sé um meiri launa­hækk­anir á vinnu­mark­aði en inni­stæða er fyrir. 

Hópurinn leggur til að skatt­leys­is­mörk og tekju­mörk efra skatt­þreps fylgi þróun sam­an­lagðra breyt­inga á vísi­tölu neyslu­verðs og þróun fram­leiðni. „Slík teng­ing tryggir að tekju­jöfn­un­ar­eig­in­leikar skatt­kerfis hald­ist yfir tíma án þess að skerða hag­stjórn­ar­á­hrif þess,“ segir í skýrsl­unni, End­ur­skoðun tekju­skatts og bóta­kerfa, sem Axel Hall, for­maður nefnd­ar­innar, kynnti á mánu­dag.

Að mati nefnd­ar­innar mun breyt­ing í þessum anda jafn­framt skapa „beinan hvata fyrir launafólk og verkalýðshreyf­ingar til að sam­þykkja aðgerðir sem auka fram­leiðni vinnu­afls“. 

Sveiflujöfnunarhlutverki viðhaldið
án skerðingar á tekjujöfnunaráhrifum

Skýrslu­höf­undar benda á að nafn­laun á Íslandi hafi oft hækkað tölu­vert umfram sam­tölu hækk­unar verð­lags og fram­leiðni.

„Miklar hækk­anir launa geta stafað af ójafn­vægi í hag­kerf­inu, til dæmis vegna umfram­eft­ir­spurnar eftir vinnu­afli eða verk­falla lyk­il­stétta. Það væri því óheppi­leg ráð­stöfun að taka hina virku hag­stjórn úr sam­bandi eins og upp­taka teng­ingar við laun hefði í för með sér en um leið verður að hafa í huga að núver­andi fyr­ir­komu­lag án reglu­legrar upp­færslu skatt­leys­is­marka dregur smám saman úr jöfn­un­ar­eig­in­leika skatt­kerf­is­ins.“

Lausn sér­fræð­inga­hóps­ins er sú að miða við þróun neyslu­verðs­vísi­tölu og fram­leiðni. Þannig megi slá tvær flugur í einu höggi, bæði við­halda sveiflu­jöfn­un­ar­á­hrifum kerf­is­ins og koma í veg fyrir að tekju­jöfn­un­ar­á­hrifin skerð­ist. „Aukning kaup­máttar yfir tíma mun þá ekki auka skatt­byrði ef hún er í sam­ræmi við vöxt fram­leiðni.“

Að mati nefnd­ar­innar mun nýja kerfið við ákvörðun per­sónu­af­sláttar verða til þess að þegar laun þró­ast í sam­ræmi við það sem hag­kerfið getur staðið undir muni skatt­byrðin hald­ast óbreytt. Þegar laun hækka hins vegar meira en sem nemur sam­tölu hlut­falls­legrar hækk­unar verð­lags og fram­leiðni þá auk­ist skatt­byrðin vegna þess að tekju­mörkin breyt­ast ekki jafn mikið og laun. „Eig­in­leikum virkrar hag­stjórnar verður þannig við­haldið um leið og raunskatt­skriðið verður gert kostn­að­ar­sam­ara fyrir launa­fólk en ef við­mið­un­ar­fjár­hæðir mið­uð­ust við launa­þróun.“

Nýir hvatar fyrir launafólk

Þetta kerfi mun hafa jákvæð áhrif á vinnu­mark­aðsum­hverfið á Íslandi „með til­komu nýrra hvata fyrir launa­fólk“: „Í fyrsta lagi ætti það að stuðla að því að ekki yrði samið um meiri kaup­hækk­anir en þróun fram­leiðni gefur til­efni til. Í öðru lagi ætti það að hafa í för með sér hvata fyrir starfs­fólk og verka­lýðs­fé­lög til að auka fram­leiðni í fyr­ir­tækjum. Í þriðja lagi verður að taka til­lit til breyt­inga við­skipta­kjara.“

Fram kemur að vinnu­mark­að­ur­inn á Íslandi hafi löngum ein­kennst af van­trausti milli aðila. Eitt verka­lýðs­fé­lag geti ekki treyst því að það næsta geri kröfur í sam­ræmi við þróun fram­leiðni og þannig hafi hvert og eitt hvata til að ganga sem lengst í kröfum sínum, án til­lits til heild­ar­hags­muna og þan­þols hag­kerf­is­ins.

„Þannig felur kerfið í sér aukna hvata til að fram­leiðni þjóni sem við­mið í kjara­samn­ingum“

„Breyting á teng­ingu tekju­marka við samtölu verðbólgu og fram­leiðni­vaxtar getur aukið líkurnar á því að verkalýðshreyf­ingin gefi launa­kröfum í sam­ræmi við fram­leiðni meira vægi. Ástæðan er sú að ef eitt félag setur fram kröfu um miklar launa­hækk­anir, þ.e.a.s. hækk­anir sem eru meiri en sam­tala verðbólgu og fram­leiðni­vaxtar, þá eykst sjálfkrafa skatt­byrði félags­manna þess. Skatt­byrði félags sem gerir kröfur í sam­ræmi við þróun við­mið­un­ar­fjárhæða helst hins vegar lægri. Þannig felur kerfið í sér aukna hvata til að fram­leiðni þjóni sem við­mið í kjara­samn­ingum.“