Sérfræðingahópur ríkisstjórnarinnar um endurskoðun tekjuskatts og bótakerfa telur að hægt sé að nota persónuafsláttinn sem tæki til að sporna gegn því að samið sé um meiri launahækkanir á vinnumarkaði en innistæða er fyrir. 

Hópurinn leggur til að skattleysismörk og tekjumörk efra skattþreps fylgi þróun samanlagðra breytinga á vísitölu neysluverðs og þróun framleiðni. „Slík tenging tryggir að tekjujöfnunareiginleikar skattkerfis haldist yfir tíma án þess að skerða hagstjórnaráhrif þess,“ segir í skýrslunni, Endurskoðun tekjuskatts og bótakerfa, sem Axel Hall, formaður nefndarinnar, kynnti á mánudag.

Að mati nefndarinnar mun breyting í þessum anda jafnframt skapa „beinan hvata fyrir launafólk og verkalýðshreyfingar til að samþykkja aðgerðir sem auka framleiðni vinnuafls“. 

Sveiflujöfnunarhlutverki viðhaldið
án skerðingar á tekjujöfnunaráhrifum

Skýrsluhöfundar benda á að nafnlaun á Íslandi hafi oft hækkað töluvert umfram samtölu hækkunar verðlags og framleiðni.

„Miklar hækkanir launa geta stafað af ójafnvægi í hagkerfinu, til dæmis vegna umframeftirspurnar eftir vinnuafli eða verkfalla lykilstétta. Það væri því óheppileg ráðstöfun að taka hina virku hagstjórn úr sambandi eins og upptaka tengingar við laun hefði í för með sér en um leið verður að hafa í huga að núverandi fyrirkomulag án reglulegrar uppfærslu skattleysismarka dregur smám saman úr jöfnunareiginleika skattkerfisins.“

Lausn sérfræðingahópsins er sú að miða við þróun neysluverðsvísitölu og framleiðni. Þannig megi slá tvær flugur í einu höggi, bæði viðhalda sveiflujöfnunaráhrifum kerfisins og koma í veg fyrir að tekjujöfnunaráhrifin skerðist. „Aukning kaupmáttar yfir tíma mun þá ekki auka skattbyrði ef hún er í samræmi við vöxt framleiðni.“

Að mati nefndarinnar mun nýja kerfið við ákvörðun persónuafsláttar verða til þess að þegar laun þróast í samræmi við það sem hagkerfið getur staðið undir muni skattbyrðin haldast óbreytt. Þegar laun hækka hins vegar meira en sem nemur samtölu hlutfallslegrar hækkunar verðlags og framleiðni þá aukist skattbyrðin vegna þess að tekjumörkin breytast ekki jafn mikið og laun. „Eiginleikum virkrar hagstjórnar verður þannig viðhaldið um leið og raunskattskriðið verður gert kostnaðarsamara fyrir launafólk en ef viðmiðunarfjárhæðir miðuðust við launaþróun.“

Nýir hvatar fyrir launafólk

Þetta kerfi mun hafa jákvæð áhrif á vinnumarkaðsumhverfið á Íslandi „með tilkomu nýrra hvata fyrir launafólk“: „Í fyrsta lagi ætti það að stuðla að því að ekki yrði samið um meiri kauphækkanir en þróun framleiðni gefur tilefni til. Í öðru lagi ætti það að hafa í för með sér hvata fyrir starfsfólk og verkalýðsfélög til að auka framleiðni í fyrirtækjum. Í þriðja lagi verður að taka tillit til breytinga viðskiptakjara.“

Fram kemur að vinnumarkaðurinn á Íslandi hafi löngum einkennst af vantrausti milli aðila. Eitt verkalýðsfélag geti ekki treyst því að það næsta geri kröfur í samræmi við þróun framleiðni og þannig hafi hvert og eitt hvata til að ganga sem lengst í kröfum sínum, án tillits til heildarhagsmuna og þanþols hagkerfisins.

„Þannig felur kerfið í sér aukna hvata til að framleiðni þjóni sem viðmið í kjarasamningum“

„Breyting á tengingu tekjumarka við samtölu verðbólgu og framleiðnivaxtar getur aukið líkurnar á því að verkalýðshreyfingin gefi launakröfum í samræmi við framleiðni meira vægi. Ástæðan er sú að ef eitt félag setur fram kröfu um miklar launahækkanir, þ.e.a.s. hækkanir sem eru meiri en samtala verðbólgu og framleiðnivaxtar, þá eykst sjálfkrafa skattbyrði félagsmanna þess. Skattbyrði félags sem gerir kröfur í samræmi við þróun viðmiðunarfjárhæða helst hins vegar lægri. Þannig felur kerfið í sér aukna hvata til að framleiðni þjóni sem viðmið í kjarasamningum.“