Hannes Hólm­steinn Giss­ur­ar­son, pró­fessor í stjórn­mála­fræði við Háskóla Íslands, grípur til varna fyrir Davíð Oddsson í skýrslu um erlenda áhrifa­þætti banka­hruns­ins 2008 sem hann skil­aði til fjár­mála­ráðu­neyt­is­ins í dag. Skýrslan byggir að miklu leyti á við­tölum við helstu leik­endur í hrun­inu, flesta úr Sjálf­stæð­is­flokknum, og er rann­sókn­ar­nefnd Alþingis gagn­rýnd fyrir „ófull­nægj­andi útskýr­ingar“.

Samkvæmt nið­ur­stöðum skýrsl­unnar voru erlendir aðilar ábyrgir fyrir því hvernig fór haustið 2008. Samstaða evr­ópskra seðla­banka­stjóra, áhuga­leysi Banda­ríkj­anna og ákvarð­anir breskra stjórn­valda voru nauð­syn­leg skil­yrði fyrir því að banka­hrun varð á Íslandi 2008. Skýrslan er á ensku, en nið­ur­stöðukafl­inn hefur verið birtur á íslensku.

Í skýrsl­unni gagn­rýnir Hannes rann­sókn­ar­nefnd Alþingis fyrir skýrslu sína, þar sem fundið var að fram­göngu Geirs Haarde, þáver­andi for­sæt­is­ráð­herra, Árna Mathiesen fjár­mála­ráð­herra og Björg­vins G. Sig­urðs­sonar við­skipta­ráð­herra. Voru einnig seðla­banka­stjór­arnir þrír, Davíð Oddsson, Eiríkur Guðnason og Ingi­mundur Frið­riks­son sagðir hafa sýnt af sér van­rækslu, auk Jónasar Fr. Jóns­sonar, for­stjóra Fjár­mála­eft­ir­lits­ins. Hannes telur hins vegar að rann­sókn­ar­nefndin hafi hunsað erlenda áhrifa­þætti hruns­ins.

Hefðu betur gagnrýnt Samfylkinguna en Davíð

Hannes segir að rann­sókn­ar­nefndin hafi ávítt Davíð fyrir það að fyrri póli­tískir and­stæð­ingar í Sam­fylk­ing­unni hafi ekki treyst honum sem seðla­banka­stjóra í hrun­inu. Nefnir hann sér­stak­lega rík­is­stjórn­ar­fund 30. sept­em­ber 2008, nokkrum dögum fyrir hrun. „Sumir við­staddir ráð­herrar virt­ust ein­blína á þá stað­reynd að það var Davíð sem gaf út við­var­an­irnar, en ekki yfir­vof­andi hrunið sjálft og hvernig bregð­ast ætti við því. Rann­sókn­ar­nefndin hefði átt að gagn­rýna þá, gætu sumir sagt, en ekki Davíð,“ segir í skýrsl­unni í þýð­ingu blaða­manns.

Þá fjallar hann um nið­ur­stöðu Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evrópu í máli Geirs Haarde, þar sem dóm­stóll­inn komst að þeirri nið­ur­stöðu að ríkið hafi ekki brotið gegn Geir í Lands­dóms­mál­inu svo­kall­aða. „Hins vegar huns­aði Mann­rétt­inda­dóm­stóll­inn að mestu póli­tíska þætti máls­ins,“ segir í skýrsl­unni.

Ein stærsta heim­ildin við skrif skýrsl­unnar voru við­töl við helstu leik­endur hruns­ins, þar á meðal Geir, Árna og Davíð, alla fyrr­ver­andi ráð­herra Sjálf­stæð­is­flokks. Þá voru tekin við­töl við Eirík Guðnason og Ingimund Frið­riks­son, fyrr­ver­andi seðla­banka­stjóra, og Jónas Fr. Jónsson, fyrr­ver­andi for­stjóra Fjár­mála­eft­ir­lits­ins. Allir voru þeir sak­aðir um van­rækslu af rann­sókn­ar­nefnd­inni. Einnig voru tekin við­töl við suma af fyrri eig­endum og stjórn­endum bank­anna, seðla­banka­stjóra Bret­lands og Sví­þjóðar frá tíma hruns­ins, auk breska fjár­mála­ráð­herr­ans. Hannes tók öll við­tölin sjálfur.

Ásgeir Jónsson, Birgir Þór Run­ólfs­son og Eiríkur Bergmann eru skráðir með­höf­undar skýrsl­unnar (e. collaborators), en komu ekki að ritun hennar. Með­höf­undar skýrsl­unnar „gerðu nið­ur­stöður rann­sókna sinna aðgengi­legar Hannesi, sem fram­kvæmdi eigin sjálf­stæðar rann­sóknir, skrif­aði skýrsl­una og ber sjálfur fulla ábyrgð á henni,“ að því er segir í skýrsl­unni í þýð­ingu blaða­manns.

Birt rúmum þremur árum of seint

Skýrslu Hannesar og Félags­vís­inda­stofn­unar um erlenda áhrifa­þætti banka­hruns­ins hefur verið beðið í þrjú ár, en áætluð skil voru sum­arið 2015. Samn­ingur við fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neytið um skýrslu­skrifin hljóðar upp á 10 millj­ónir króna. Hannes afhenti Bjarna Bene­dikts­syni, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, skýrsl­una í dag.

27. júlí síð­ast­lið­inn birti Hannes hins vegar skýrslu með titl­inum „Lessons for Europe from the 2008 Icelandic bank collapse“ á vef New Direction, evr­ópskrar hug­veitu íhalds­manna. Nið­ur­stöður þeirrar skýrslu eru þær sömu. „Hún er alls ekki sama skýrslan og fyrir fjár­mála­ráðu­neytið, enda hafði ég frjáls­ari hendur um að láta í ljós eigin skoð­anir í þess­ari skýrslu, en hún hvílir auð­vitað að nokkru leyti á sömu rann­sóknum,“ sagði Hannes við Stundina þegar skýrslan kom út.

Helstu niðurstöður skýrslu Hannesar:

1. Beiting hryðju­verka­lag­anna bresku 8. októ­ber 2008 gegn Lands­bank­anum, Seðla­bank­anum og Fjár­mála­eft­ir­lit­inu var rudda­leg og óþörf aðgerð. Hún var Bretum til skammar, sagði Mervyn King lávarður, fyrr­ver­andi seðla­banka­stjóri Breta, skýrslu­höf­undi. Því mark­miði að koma í veg fyrir ólög­lega fjár­magns­flutn­inga mátti ná með til­skipun, sem breska Fjár­mála­eft­ir­litið gaf út til útbús Lands­bank­ans í Lundúnum 3. októ­ber 2008.

2. Ekki hafa fund­ist nein merki um ólög­lega fjár­magns­flutn­inga bank­anna frá Bret­landi til Íslands fyrir banka­hrun, þótt breskir ráð­herrar hafi haldið því fram í sam­tölum við íslenska ráða­menn. Rann­sóknir á íslensku bönk­unum í Bret­landi hafa ekki leitt neitt ólög­legt fram­ferði í ljós. Megnið af breskum inn­lánum var notað í fjár­fest­ingar í Bret­landi, sem veittu hátt í 100 þús­und manns vinnu.

3. Bresk stjórn­völd björg­uðu öllum breskum bönkum með aðgerðum sínum í októ­ber­byrjun 2008 nema þeim tveimur, sem voru í eigu Íslend­inga, Herita­ble og KSF. Þeim var neitað um fyr­ir­greiðslu og lokað með til­skip­unum. Með því mis­mun­uðu stjórn­völd á grund­velli þjóð­ernis, sem gengur gegn reglum um innri markað Evrópu. Samt var það mál ekki tekið upp af Fram­kvæmda­stjórn ESB.

4. Tvær aðgerðir skiptu miklu máli um þá keðju­verkun, sem varð í banka­hrun­inu: Danske Bank neit­aði Glitni um fyr­ir­greiðslu í sept­em­ber 2008, þegar hann ætl­aði að selja hinn norska banka sinn, með þeim afleið­ingum, að Glitnir varð að leita til Seðla­bank­ans um neyð­ar­lán. Það setti af stað banka­hrunið. Breska fjár­mála­eft­ir­litið lok­aði KSF 8. októ­ber með þeim afleið­ingum, að móð­ur­fé­lagið á Íslandi, Kaupþing, féll, því að lána­línur voru háðar áfram­hald­andi rekstri KSF. Það olli falli síð­asta bank­ans, sem eftir stóð.

5. Bank­arnir tveir, sem bresk stjórn­völd lok­uðu, Herita­ble og KSF, reynd­ust báðir við upp­gjör hafa traustan fjár­hag. Lán­ar­drottnar end­ur­heimta nán­ast allt sitt fé þrátt fyrir gíf­ur­legan kostnað við end­ur­skoð­endur og lög­menn. Hins vegar virð­ast bankar, sem bresk stjórn­völd björg­uðu, sér­stak­lega RBS, varla eiga fyrir skuldum.

6. Margar hugs­an­legar skýr­ingar eru á hinni rudda­legu og óþörfu fram­komu breskra stjórn­valda, lokun Herita­ble og KSF og beit­ingu hryðju­verka­lag­anna. Ein er, að Gordon Brown og Alistair Darling, sem báðir voru frá Skotlandi, hafi viljað sýna Skotum, hvaða áhætta væri fólgin í því fyrir Skota að slíta sam­band­inu við England. Önnur er, að þeir hafi viljað leiða athygl­ina frá hinum stór­felldu útgjöldum til að bjarga breskum bönkum. Hin þriðja er, að þeir hafi viljað sýna kjós­endum, að þeir gættu breskra hags­muna af hörku, en sú sýn­ing kost­aði þá lítið, þegar Ísland átti í hlut. Hin fjórða er, að þeir hafi viljað bæta víg­stöðu sína í vænt­an­legri Icesave-deilu.

7. Þegar leið fram á árið 2007, veðj­uðu vog­un­ar­sjóðir og sumir bankar, þar á meðal Danske Bank, á móti íslenskum bönkum og íslensku krón­unni. Ólíkt því sem gerð­ist í Hong Kong 1998, tókst ekki að hrinda áhlaupi þeirra.

8. Banda­ríkja­menn neit­uðu Íslandi um lausa­fjár­fyr­ir­greiðslu, en veittu ríkjum, sem aldrei hafa verið banda­menn þeirra, til dæmis Svíþjóð og Sviss, slíka fyr­ir­greiðslu. Stór­bank­inn UBS í Sviss hefði fallið án þess, en hann reyndi að eyða gögnum um inn­stæður gyð­inga frá stríðs­ár­unum, aðstoða við­skipta­vini við skattaund­an­skot og hag­ræða ólög­lega vöxtum á milli­banka­mark­aði. Banka­kerfið í Sviss nam tífaldri lands­fram­leiðslu og var því stærra hlut­falls­lega en hið íslenska fyrir banka­hrun.

9. Meg­in­skýr­ingin á því, að banda­rísk stjórn­völd neit­uðu Íslandi um fyr­ir­greiðslu, er lík­lega sú, að Ísland var ekki lengur hern­að­ar­lega mik­il­vægt í þeirra augum. Gjald­eyr­is­skipta­samn­ingur við Banda­ríkin hefði hugs­an­lega gert Seðla­bank­anum kleift að hafa stjórn á atburða­rásinni og fara „sænsku leið­ina“, sem sænski seðla­bank­inn mark­aði í fjár­málakrepp­unni í Svíþjóð 1991–1992.

10. Rússa­lánið svo­nefnda var raun­hæfur mögu­leiki, en Rússar hurfu frá því að veita það, þegar þeir fréttu af því, að Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­ur­inn væri í við­ræðum við íslensk stjórn­völd. Eftir að Íslend­ingar leit­uðu á náðir Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóðs­ins, beittu Bretar og Hol­lend­ingar áhrifum sínum innan sjóðs­ins í því skyni að neyða Íslend­inga til að við­ur­kenna greiðslu­skyldu í Icesave-deil­unni.

11. Ýmsar erlendar eignir bank­anna voru hirtar á smán­ar­verði, oft með full­tingi stjórn­valda, til dæmis í Noregi, Finn­landi og Danmörku. Sam­an­lagt tap af þessum útsölum kann að hafa numið 4,3 millj­örðum evra eða 558 millj­örðum íslenskra króna.

12. Sið­ferði­leg grein­ing á fram­komu stjórn­valda og kaup­sýslu­manna, sem hirtu eignir bank­anna, sýnir, að þeir nýttu sér neyð Íslend­inga á órétt­mætan hátt. Ekki var um eðli­leg mark­aðsvið­skipti að ræða.

13. Hugs­an­lega hefði íslenska banka­kerfið átt fyrir skuldum, ef það hefði ekki hrunið í októ­ber 2008. Ef miðað er við þá for­sendu, þá var tapið af fall­inu 38,1 millj­arðar evra. Þetta tap lenti aðal­lega á herðum erlendra lán­ar­drottna bank­anna, en að nokkru leyti íslensks almenn­ings vegna mis­taka við sölu FIH banka í Danmörku, sem ollu tapi að upp­hæð 514 millj­ónum evra eða 66 millj­örðum íslenskra króna.

14. Viðbrögð íslenskra stjórn­valda við banka­hrun­inu voru skyn­sam­leg: að reisa varn­ar­vegg um Ísland (ring-fencing) og forð­ast það, að rík­is­sjóður tæki að sér skuldir einka­að­ila. Þess í stað var inn­stæðu­eig­endum veittur for­gangur í bú bank­anna, og hefur sú regla verið tekin upp í Evrópu síðan, ef til vill að for­dæmi Íslend­inga.

15. Íslend­ingar mis­mun­uðu ekki á grund­velli þjóð­ernis, þegar þeir settu neyð­ar­lögin 6. októ­ber 2008. Breskir inn­stæðu­eig­endur nutu sama for­gangs og íslenskir. Íslenska þjóðin bar hvorki laga­lega né sið­ferði­lega ábyrgð á skuld­bind­ingum bank­anna. Mál­flutn­ingur Breta í Icesave-deil­unni var því ekki á rökum reistur, og bresk stjórn­völd skulda íslensku þjóð­inni afsök­un­ar­beiðni vegna beit­ingar hryðju­verka­lag­anna og fram­göng­unnar í Icesave-mál­inu.

16. Einn almennan lær­dóm fyrir Evrópu og raunar allan heim má draga af við­brögðum íslenskra stjórn­valda við banka­hrun­inu: Með því að gera inn­stæðu­eig­endur að for­gangs­kröfu­höfum í bú banka verður óþarft að veita bönkum rík­is­á­byrgð, og þannig minnkar freistni­vandi (moral hazard) banka.

17. Gögn sýna, að Seðla­bank­inn var­aði ráða­menn marg­sinnis í kyrr­þey við útþenslu bank­anna, og til að tak­marka áhættu þjóð­ar­innar lagði hann m. a. til, 1) að Icesavereikningar yrðu fluttir úr útbúi í dótt­ur­fé­lag, 2) að Glitnir seldi hinn norska banka sinn, 3) að Kaupþing flytti höf­uð­stöðvar sínar úr landi. Jafn­framt beitti Seðla­bank­inn í banka­hrun­inu sér fyrir varn­ar­veggs­hug­mynd­inni (ring-fencing) og tak­mörkun skuld­bind­inga rík­is­sjóðs.

18. Rann­sókn­ar­nefnd Alþingis um banka­hrunið komst að þeirri nið­ur­stöðu í skýrslu sinni 2010, að bank­arnir hefðu vaxið of hratt og orðið of stórir. Sú nið­ur­staða er ekki röng, en segir ekki alla sögu. Stærð banka­kerf­is­ins var nauð­syn­legt skil­yrði fyrir banka­hrun­inu, en ekki nægi­legt skil­yrði fyrir því. Skýra þarf, hvers vegna hætt komnir bankar eins og UBS í Sviss, Danske Bank í Danmörku og RBS í Skotlandi féllu ekki eins og íslensku bank­arnir. Það var vegna þess, að þeir fengu þá lausa­fjár­fyr­ir­greiðslu, sem Íslend­ingum var neitað um.

19. Ekkert bendir til þess, að eignir íslensku bank­anna hafi almennt verið lak­ari en erlendra banka. Íslensku bank­arnir gerðu hins vegar marg­vís­leg mis­tök, sem voru til þess fallin að vekja andúð og van­traust á þeim erlendis, meðal ann­ars: 1) Kaupþing reyndi að kaupa hol­lenskan banka haustið 2007, eftir að fjár­málakreppan var skollin á; 2) Lands­bank­inn hóf vorið 2008 að safna inn­lánum í útbúi í Hollandi í stað dótt­ur­fé­lags; 3) bank­arnir allir lán­uðu einum hópi meira en 5,5 millj­arða evra sam­tals eða hátt í þús­und millj­arða króna.

20. Það reynd­ist að sumu leyti blessun frekar en bölvun, að Íslend­ingum var neitað um lausa­fjár­fyr­ir­greiðslu, svo að þeir gripu til eigin ráða. Aðrar Evr­ópu­þjóðir hafa enn ekki tekið á þeim skulda­vanda, sem Íslend­ingar urðu að leysa við banka­hrunið.