Fjölmörg dæmi eru um að atvinnu­rek­endur brjóti á erlendum starfs­mönnum íslenskra starfs­manna­leiga, fólki sem er jað­ar­sett í sam­fé­lag­inu, greiðir meira fyrir leigu en gengur og ger­ist og leigir gjarnan hús­næði af vinnu­veit­anda sínum. 60 pró­sent þeirra mála sem lentu á borði Eflingar stétta­fé­lags vegna launa­mála og rétt­inda starfs­manna árið 2017 sneru að launa­fólki af erlendum upp­runa.

Fjallað er um þetta í nýrri vinnu­mark­aðs­skýrslu hag­deildar ASÍ sem kom út rétt í þessu, en þar er meðal ann­ars birtur ráðn­ing­ar­samn­ingur sem sýnir hvernig starfs­manna­leiga dró „umsýslu­gjald“, „við­halds­gjald“, ferða­kostnað og fleira af launum erlends verka­manns. Slík hátt­semi starfs­manna­leiga er lög­brot og starfs­fólki getur reynst vanda­samt að átta sig á rétt­ar­stöðu sinni gagn­vart slíkum illa skil­greindum gjöldum,“ segir í skýrsl­unni.  

Mynd: Hagdeild ASÍ

Aldrei jafn margir starfað hjá starfsmannaleigum

„Á síð­ustu árum hafa mörkin milli hefð­bund­ins sam­bands launa­fólks við atvinnu­rek­endur, verk­töku og sjálf­stæðrar atvinnu­starf­semi orðið óskýr­ari en áður, ekki síst vegna tækni­fram­fara og auk­inna mögu­leika á fjar­vinnu og tíma­bundnum verk­efnum, sér­stak­lega í atvinnu­greinum þar sem umsvif sveifl­ast með efna­hags­að­stæðum og árs­tíðum,“ segir í vinnu­mark­aðs­skýrsl­unni. „Erlendir rík­is­borg­arar eiga í sér­stakri hættu á því að verða jað­ar­settir á vinnu­mark­aði og eru lík­legir til að sinna lág­launa­störfum þar sem félags­leg und­ir­boð þríf­ast hvað best.“

Bent er á að þegar reyni á þan­þol hins hefð­bundna ráðn­ing­ar­forms sé hætta á að rétt­indi og kjör launa­fólks fari for­görðum. Þessi hætta sé meðal ann­ars fyrir hendi þegar erlent starfs­fólk kemur til Íslands á vegum starfs­manna­leiga og erlendra þjón­ustu­fyr­ir­tækja. „Aldrei hafa fleiri starfs­manna­leigu­starfs­menn verið skráðir starf­andi hérlendis en sam­kvæmt skráningum Vinnumálastofn­unar störfuðu sam­tals 3.205 starfs­menn á vegum starfs­manna­leiga árið 2017, en það er fjölgun um 1.678 frá því árið 2016. Á toppi síðustu upp­sveiflu árið 2007 var fjöldinn 1.505.“ Samkvæmt tölum Vinnu­mála­stofn­unar starfa slíkir starfs­menn mest­megnis í bygg­ingar- og mann­virkja­gerð, en einnig hjá ræst­inga­fyr­ir­tækjum, hót­elum og hjól­barða­verk­stæðum.

„Hætta er á að rétt­indi starfs­fólks starfs­manna­leiga séu virt að vettugi, ekki síst rétt­ur­inn til að standa jafn­fætis þeim sem eiga í beinu ráðn­ing­ar­sam­bandi við not­enda­fyr­ir­tækið. Í því sam­hengi er vert að minn­ast á sér­stök ákvæði fyrr­nefndra laga um starfs­manna­leigur þar sem kveðið er á um að starfs­fólk starfs­manna­leiga eigi að njóta sömu kjara og ef það væri ráðið beint til not­enda­fyr­ir­tækis (5. gr. a.) og rétt­inn til sömu með­ferðar, aðstöðu, aðbún­aðar og aðgangs að þjálfun og annarri starfs­menntun hjá not­enda­fyr­ir­tæk­inu (5. og 8. gr.). Erfitt hefur reynst að ganga úr skugga um að þeim reglum sé fram­fylgt, sér­stak­lega með til­liti til sönn­un­ar­krafna laga um einka­mála­rétt­ar­far. Í því sam­hengi er jafn­framt rétt að geta þess að fyr­ir­tækjum sem hefur ekk­ert fast­ráðið starfs­fólk, heldur not­ast ein­göngu við þjón­ustu starfs­manna­leiga, fjölgar hratt og í slíkum til­vikum eru ákvæði um jafna með­ferð ómögu­leg í fram­kvæmd.“

Algengast að brotið sé á erlendum starfsmönnum

Fram kemur að af launa­kröfum og öðrum málum tengdum brotum á rétt­indum launa­fólks sem komu á borð Eflingar stétta­fé­lags árið 2017 hafi 60 pró­sent snúið að launa­fólki af erlendum upp­runa. „Málin á þessu ári telja 613 og 368 snúa að erlendum félagsmönnum. Af málunum eru 7% tengd launafólki á vegum starfs­manna­leiga sem eru þó aðeins um 1,5%-2% af félagsmönnum Eflingar.“

Bent er á að síð­ustu ár hafi borið á því að erlendum starfs­mann­leigu­starfs­mönnum á Íslandi sé gert að leigja her­bergi af atvinnu­rek­anda sínum, og að sú ráð­stöfun sé bein­línis hluti af ráðn­ing­ar­samn­ingum. „Óæski­legt verður að telj­ast að ein­stak­lingar séu háðir atvinnu­rek­anda sínum þegar kemur að hús­næði, þar sem hætta verður á að aðstæður sem kunna að koma upp í ráðn­ing­ar­sam­band­inu hafi þá áhrif á leigu­kjör og hús­næð­is­ör­yggi launa­manns­ins.“

„Óæski­legt verður að telj­ast að
ein­stak­lingar séu háðir atvinnu­rek­anda
sínum þegar kemur að hús­næði“

Dæmi séu um að atvinnu­rek­endur brjóti á starfs­mönnum sem jafn­framt eru leigj­endur þeirra þegar ótíma­bundnu ráðn­ing­ar­sam­bandi hefur verið slitið með upp­sögn ann­ars aðil­ans. Í slíkum til­vikum sé algengt að atvinnu­rek­and­inn og leigusal­inn van­virði rétt leigj­anda til upp­sagn­ar­frests í leigu, sem sam­kvæmt lögum er að lág­marki þrír mán­uðir af ein­stökum her­bergjum og sex mán­uðir af íbúðum. Bent er á að erlent verka­fólk sem flytur til Íslands og ræður sig í vinnu hjá atvinnu­rek­anda sem er jafn­framt leigu­sali þess sé sér­stak­lega ber­skjaldað fyrir mis­neyt­ingu og ósann­girni. Fram kemur að starfs­manna­leigur láti stundum ýmis gjöld lenda á herðum starfs­manna, rukki þá t.d. um „umsýslu­gjald“ ef þeir segja upp innan ákveð­ins tíma og dragi af launum þeirra við­halds­gjald fyrir end­ur­nýjun á heim­il­is­bún­aði og ferða­gjald fyrir ferðum til og frá vinnu.